تیکو! تیکو! سوزان روشن!

Tycho! Tycho! burning bright
In the darkness of the night,
What exploding white dwarf star
Did frame thy remnant from afar,
In the distant deep dark skies
Under gaze of human eyes?
Seen by mortals and their ma
Named for one called Tycho Brahe
تیکو! تیکو! سوزان روشن
در دل تاریکی شب،
کدام ستاره ی کوتوله ی سفیدی با انفجارش
نشان تو را در دوردست
در آسمان ژرف تاریک دوردست
زیر نگاه خیره ی آدمیان شکل داد؟
همه ی مردمان و مامشان تو را دیدند
و تنها نام یکی بر تو ماند: تیکو براهه*
(بر پایه ی شعری از ویلیام بلیک)
**************************************

تصاویر تازه از باقی مانده ی ابرنواختر "تیکو" شواهدی تازه و خیره کننده از دلایل اصلی انفجار این ابرنواختر را نشان می دهد؛ انفجاری که در سال 1572 میلادی در روی زمین مشاهده شد. تیکو یک ابرنواختر از نوع Ia بود، رده ای از انفجارهای ستاره ای که به علت درخشش بسیار، در اندازه گیری و تعیین فاصله های نجومی کاربرد دارند.
پرتوهای X با انرژی کم و متوسط به رنگ های سرخ و سبز، بقایای در حال گسترشِ انفجار را نشان می دهند. پرتوهای پرانرژی X هم به رنگ آبی نشان دهنده ی موج انفجار است، لایه ای تشکیل شده از الکترون های به شدت پرانرژی. همچنین در پایین و سمت چپ تیکو یک کمان آبی رنگ از تابش پرتو X به چشم می خورد. شواهد متعدد به این گمان دامن می زند که این کمان در اثر موج شوکی پدید آمده که پس از انفجار کوتوله ی سفید ایجاد شد و مواد سطح ستاره ی همدمش را از آن جدا کرد (تصویر پایین را ببینید). پیش تر، تلسکوپ های نوری یک ستاره را در میان بقایای ابرنواختر یافته بودند که با سرعتی بسیار بیش از همسایه‌اش حرکت می کرد، و به نظر می رسید همان ستاره ی همدمِ ابرنواختر بوده که موج انفجار آن را پرتاب کرده.
جزییات دیگر از کمان، این اندیشه را تقویت می کند که این کمان در اثر انفجار از ستاره ی همدم جدا شده است. برای نمونه، تابش پرتو X از بازمانده های ابرنواختر، وجود یک "سایه" در کنار کمان را نمایان کرده است که می تواند زمانی شکل گرفته باشد که مخروطِ در حال گسترش بقایای انفجار به ستاره ی همدم رسیده و این ستاره، جلوی گذشتن بخشی از آن را گرفته است. این سایه در محدوده ی پرتوهای بسیار پرانرژی X که نشان دهنده ی ماده ی "آهن" است بیشتر قابل دیدن است.
با گرد هم آمدن همه ی این شواهد، سناریوی محبوب و رایج ابرنواختر نوع Ia شکل می گیرد، زمانی که یه کوتوله ی سفید مواد را از یک ستاره ی همدم "معمولی" یا خورشیدسان آنقدر به طرف خود می کشد تا جایی که به یک انفجار "گرما-هسته ای" (ناشی از واکنش همجوشی هسته ای) می انجامد.
نظریه ی قابل رقابت دیگری می گوید این انفجار زمانی که دو ستاره ی کوتوله ی سفید در هم ادغام شده و یکی می شوند رخ می‌دهد (اینجا را بخوانید: رقص مرگ)؛ و بنابراین در این مورد نباید نشانه ای از ستاره ی همدم یا اثری از موادِ دفع شده از ستاره‌ی همدم در اثر انفجار دیده شود.
در شرایط متفاوت هر دو سناریو در واقع می توانند روی دهند، ولی واپسین نتایجی که تلسکوپ چاندرا از تیکو به دست آورده، نظریه ی نخست را تایید می کند.
شکل کمان با دیگر ویژگی ها و مشخصاتی که از بقایای ابرنواختر دیده شده فرق می کند. از جمله ویژگی های درونی این مواد، نوارهایی است که به تازگی آشکار شده و شکلی متفاوت دارد و گمان می رود اثریست که شتاب پرتوهای کیهانی روی امواج بیرونی انفجار گذاشته باشند. (تصویر بالا)

----------------------------------------------------
* تیکوبراهه: اخترشناس اشراف زاده ی دانمارکی (1601-1546) که ابرنواختر سال 1573 در صورت فلکی ذات الکرسی را کشف و به نام خود ثبت نمود. البته این ابرنواختر آنقدر نورانی بود که همگان آن را دیدند!

واژه نامه:
Tycho - supernova - remnant - Type Ia - X-rays - electron - arc - shock wave - white dwarf - companion star - Chandra - cosmic ray

آنتنی بر یک ویرانه

در فاصله ی حدود 60 میلیون سال نوری و در صورت فلکی جنوبی کلاغ، دو کهکشان بزرگِ برخورد کرده با هم را می بینیم: NGC 4038 و NGC 4039.
ولی در طی دوره ی طولانی و سنگین برخورد که صدها میلیون سال به درازا کشیده، ستاره های این دو کهکشان با هم برخوردی نداشته اند. در عوض ابرهای بزرگ گازهای مولکولی و گرد و غبار درون آن‌ها با هم برخورد داشته اند که حاصلش دوره‌ های آتشین تشکیل ستاره در نزدیکی مرکز این ویرانه ی کیهانی بوده. در این نمای افسون کننده که 500 هزار سال نوری گستردگی دارد، خوشه‎های ستاره‌ای جوان و مواد و اجسامی را می بینیم که جریان های کششی گرانشی باعث بیرون زدن و دور شدن آن‌ ها از صحنه ی برخورد شده است.
مسلمن همین ساختارهای کشیده ی کمانی متصل به این دو جرم آسمانی، باعث نامگذاری آن‌ها به نام "آنتن" شده است.

واژه نامه:
constellation Corvus - NGC 4038 - NGC 4039 - molecular gas - star formation - star cluster - tidal force - galaxy - Antennae

منبع: apod.nasa.gov
برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

تفاوت یک ستاره و یک سیاره

در تاریخ 4 ژوئن 2010، ستاره ی قلب الاسد (آلفا شیر= ستاره ی آلفای صورت فلکی اسد یا شیر)، و سیاره ی سرگردان بهرام (مریخ)، با درخشش ظاهری تقریبن یکسان و فاصله ی زاویه ای 1.5 درجه از یکدیگر در آسمان دیده شدند.
در تصویر امروز، یک نمای هوشمندانه و خلاقانه با نوردهی 10 ثانیه ای که با یک دوربین معلق و در حال تاب خوردن گرفته شده می بینیم که ردهای این زوج کیهانی را به شکل دورانی ثبت کرده است. می توانید بگویید کدام رد از آنِ ستاره است و کدام یک از آن سیاره؟
راهنمایی: آشفتگی جوی باعث می شود تصویر ستاره بیش از تصویر سیاره سوسو بزند یا به عبارتی روشنایی و رنگ آن تغییر کند. دلیلش هم اینست که ستاره در واقع یک چشمه ی نقطه ای نور است که به شکل یک دسته پرتوی باریک نور دیده می شود. آشفتگی هوا باعث می شود میزان و شدت شکست نور در راستای خط دید ما به سرعت تغییر کند و این تغییر شکست، به تغییر رنگ با شدت های گوناگون و معمولن به پدیده ی "چشمک زدن" ستاره می انجامد.
ولی سیاره ی بهرام نسبت به ستارگان دوردست بسیار به ما نزدیک تر است و چشمه ی نور گسترده تری دارد. قرص آن با وجود کوچک بودن، به شکل دسته ای از پرتوهای نور که در مقایسه با پرتو نور ستاره و دیگر اجرام، بسیار گسترده تر است دیده می‌شود و از همین رو به طور میانگین، آشفتگی های کوچک جوی کمتر روی آن اثر می گذارد.
نتیجه ی همه ی این ها ثبت یک رد متغیر و رنگین کمانی برای ستاره ی آلفا شیر (سمت چپ) و یک رد سرخ فام یکنواخت تر برای سیاره ی بهرام در این عکس است.

واژه نامه:
Scintillating - Regulus - alpha star - constellation Leo - planet - Mars - exposure - atmospheric turbulence - refraction

منبع: apod.nasa.gov

برج تاریک اینجاست!

این ابر غبار کیهانی، با ایجاد سایه‌ای تاریک در برابر یک منطقه‌ی پرجمعیت ستاره‌ای در صورت فلکی کژدم، نمایی از یک «برج تاریک»* شوم را تداعی کرده‌است.
در واقع، این یک سحابی تاریک است که در دل آن، توده‌ی غبار و گاز مولکولیِ ستاره‌زا، پنهان شده‌است. ساختاری که در این نمای باشکوه تلسکوپی، نزدیک به 40 سال نوری را در بر گرفته.
این ابر که به عنوان یک cometary globule (گویچه‌ی دنباله دارگونه) شناخته می‌شود، ابریست که به عقب جاروب شده، از قسمت پایین -سمت راست تصویر تا بالا و چپ مرکز تصویر (سر برج)- کشیده شده و با تابش قوی فرابنفش از انجمن‌ ستاره‌ای بسیار داغ OB در خوشه‌ی باز NGC 6231 (لبه‌ی سمت چپ تصویر) شکلش نمایان شده‌است.
پرتو پرانرژی فرابنفش همچنین به لبه‌های گویچه، رنگی سرخ داده که از تابش گاز هیدروژن ناشی می‌شود. ستارگان داغ درون غبار، به شکل سحابی‌های بازتابی آبی‌رنگ دیده می‌شوند. این برج تاریک، خوشه‌ی NGC 6231 و سحابی های همراهش در حدود 5,000 سال نوری از ما فاصله دارند.

----------------------------------------------
* برج تاریک: مجموعه کتاب‌های «برج تاریک» نوشته ی استفن کینگ، داستان هفت‌تیرکشی به نام رولند است و سفرهای او در سرزمین‌های متروک پس از آخرالزمان برای یافتن برج تاریک را دنبال می‌کند. منزلگاه‌‌های او در این سفر به شکلی تصویرگر دنیای معاصر ماست. (منبع)

واژه نامه:
Dark Tower - Scorpius - silhouette - constellation Scorpius - molecular gas - dark nebula - cometary globule - OB association - NGC 6231 - ultraviolet - hydrogen - reflection nebula

منبع: apod.nasa.gov

ذره ای از غبار میان ستاره ای

کیهان ما جای پُرگرد و غباری است.
معمولن تنها هنگامی از وجود غبار (Dust) در فضا آگاه می شویم که جلوی نور ستارگان یا سحابی های پشتش را بگیرد و گاه، نماهایی مانند سر یک اسب یا یک کلاه مکزیکی را پدید آورد. ولی هیچ کس به راستی نمی داند یک ذره ی معمولی غبار میان ستاره ای چه شکلی دارد.
ستاره شناسان با بررسی چگونگی دراشامش (جذب) نور، گسیلش نور، و بازتاب نور توسط غبار میان ستاره ای دریافته اند که این غبار بسیار متفاوت از غبارهای درون خانه هاست که از یاخته (سلول) و پرز و کرک تشکیل شده.
دانه های غبار میان ستاره ای عمدتن از کربن، سیلیسیوم، و اکسیژن ساخته شده و معمولن پهنایی کمتر از ۱/۱۰۰۰ میلیمتر دارند. پژوهش ها نشان داده اند که بیشتر دانه های این غبار کروی نیستند.
تصویر بالا دستاورد یک همتاسازی چسبندگی برخالی (فراکتالی) برای دانه های غبار است. در این مدل، توده های کتره ای از ترکیب های کروی با ویژگی های گوناگون به کار رفت که این جا به طور ساختگی با رنگ های گوناگون نشان داده شده اند.

واژه نامه:
Dust - star - nebula - horse's head - sombrero hat - interstellar dust - cell - lint based - carbon - silicon - oxygen

منبع: apod.nasa.gov

هیدروژن در ابر بزرگ ماژلان

ابر ماژلانی بزرگ یا LMC که یکی از کهکشان های اقماری کهکشان راه شیریست، نمایی فریبنده در آسمان تاریک نیم کره ی جنوبی زمین و در محدوده ی صورت فلکی زرین ماهی آفریده است. LMC تنها 180,000 سال نوری از ما فاصله دارد و در این نمای تلسکوپی و ژرف موزاییکی 4 تکه، با جزییاتی شگفت انگیز دیده می شود؛ تصویری که نشان می دهد این کهکشان اقماریِ راه شیری، ظاهری شبیه به یک کهکشان مارپیچی میله ای نارس دارد. تصویر موزاییکی همچنین داده هایی را در بر دارد که به وسیله ی فیلتر باند باریک به دست آمده و تنها نور سرخ اتم های هیدروژن را نمایان کرده اند.
اتم هیدروژنی که در اثر نور پرقدرت ستارگان یونیده شده و تک الکترونش از دست داده، با گرفتن دوباره ی الکترون و بازگشت به سطح پایین تر انرژی، پرتو سرخ رنگ هیدروژن آلفا (H-alpha) که نشان ویژه ی خودش است را می تاباند. از همین روست که در این تصویر به نظر می رسد دور ستارگان جوان و سنگین را توده های ابر صورتی رنگ گاز هیدروژن گرفته است. ابرهای تابناک هیدروژنی که در اثر بادهای نیرومند ستاره ای و پرتوهای فرابنفش تراشیده و شکل گرفته اند به نام مناطق H II (هیدروژن یونیده) شناخته می‌شوند.
سحابی گسترده ی رتیل که از چند ابرِ در هم تشکیل شده و در سمت چپ مرکز تصویر دیده می شود، بزرگ ترین منطقه ی ستاره‌زایی در LMC است. ابر ماژلانی بزرگ یا ابر بزرگ ماژلان نزدیک به 15,000 سال نوری گستردگی دارد.

واژه نامه:
Hydrogen - LMC - Milky Way - Large Magellanic Cloud - constellation Dorado - barred spiral galaxy - hydrogen atom - electron - ultraviolet - H II - Tarantula Nebula

منبع: apod.nasa.gov

همسایگان دردسرساز

* کهکشان هایی که بسیار به هم نزدیکند، سرانجام ساختار یکدیگر را ویران می سازند.

این دو کهکشان مارپیچی همسایه در سال 1783 توسط اخترشناس انگلیسی "ویلیام هرشل" کشف شدند. 
این دو با نام های NGC 3169 و NGC 3166 که فاصله ای بیش از 700 میلیون سال نوری از ما داشته و در صورت فلکی سکستان قرار دارند، بسیار به هم نزدیکند. بر اساس اندازه گیری کنونی دانشمندان در رصدخانه ی فضایی اروپا، فاصله ی میان آن ها تنها 50,000 سال نوریست. این فاصله شاید زیاد به نظر برسد ولی در واقع تنها به اندازه ی نصف قطر کهکشان راه شیری خودمان است (برای مقایسه، نزدیک ترین کهکشان مارپیچی به راه شیری، کهکشان آندرومداست با فاصله ای برابر با 2.5 میلیون سال نوری). و در چنین جای تنگی، گرانش (جاذبه) می تواند شروع به ویران کردن ساختار کهکشان ها کند.
همسایه ها: کهکشان های کنار هم NGC 3169 (چپ) و NGC 3166 آنقدر به هم نزدیک هستند که تاثیر گرانش ویرانگر یکدیگر را بر روی خود حس کنند.
در کهکشان های مارپیچی، ستارگان و غبار با حرکات چرخشی منظم به دور هسته ی درخشان کهکشان می گردند. ولی برخورد و رویارویی نزدیک با دیگر اجرام پرجرم می تواند این پیکربندی منظم و کلاسیک را به هم بریزد، اغلب آن ها را از شکل بیاندازد و پیش درآمدی باشد برای ادغام کهکشان ها و تبدیل شدنشان به یک کهکشان بزرگ تر. در رویارویی NGC 3169 و NGC 3166 تاکنون تنها ویژگی های اندکی رد و بدل شده است.

بازوان NGC 3169 که از نور ستارگان آبی جوان، بزرگ و پرنور می درخشد، سست شده و مقدار زیادی گاز درخشان از آن بیرون کشیده شده است. در مورد NGC 3166 نیز، رگه های غبار که معمولن طرح بازوان مارپیچی را نشان می دهند به هم ریخته اند. در NGC 3166 بر خلاف همتای آبی تَرش، ستارگان تازه ی چندان زیادی شکل نگرفته اند.
نگاه به دوردست ها: این عکس از دو کهکشان به وسیله ی ابزار HAWK-I نصب شده بر روی تلسکوپ بسیار بزرگ ESO در رصدخانه ی پارانال شیلی گرفته شد.
NGC 3169 یک نماد مشخصه ی دیگر هم دارد؛ نقطه ای زرد و کم نور که از ورای پوششی از غبار تیره می درخشد، درست سمت چپ و نزدیک به میانه ی کهکشان. این نقطه، بازمانده ی ابرنواختریست که در سال 2003 آشکار شد. باور بر اینست که ابرنواختری از این گونه -که به عنوان نوع Ia رده بندی شده- زمانی رخ می دهد که یک کوتوله ی سفید داغ و چگال، در اثر نیروی گرانش، گاز موجود در همدم نزدیکش را جذب کرده و به سوی خود می کشد. این سوختِ افزوده شده سرانجام به انفجار کل ستاره به صورت یک واکنش همجوشی مهارناپذیر می نجامد. (برای توضیح بیشتر این نوشته را بخوانید: رقص مرگ)

این تصویر بر پایه ی داده های به دست آمده توسط ابزار HAWK-I نصب شده بر روی تلسکوپ بسیار بزرگ ESO در رصدخانه ی پارانال شیلی تهیه شده است. داده ها را Igor Chekalin برای رقابت های عکاسی نجومی "گنج های پنهان" در سال 2010 برگزیده است. آقای Igor Chekalin جایزه ی سراسری نخست مسابقه را برد و این عکس نیز در میان حدود 100 شرکت کننده، جایگاه دوم را به دست آورد.

واژه نامه:
Problem neighbour - William Herschel - constellation of Sextans - NGC 3169 - NGC 3166 - Milky Way - Andromeda - Spiral galaxy - supernova - Type Ia - white dwarf - fusion reaction - HAWK-I - ESO - Very Large Telescope - VLT - Hidden Treasures - astro-photography - Igor Chekalin

منبع: dailymail

هیولای IC 1396

آیا هیولایی در IC 1396 وجود دارد؟
بخش هایی از ابر تابناک گاز و غبارِ درون این منطقه ی ستاره زایی که برخی آن را با نام "خرطوم فیل" می شناسند، می توانند اشکالی وهم آلود را به ذهن متبادر سازند، اشکالی نزدیک به چهره ی انسان. کل این سحابی هم می تواند همچون چهره ی یک هیولا باشد. گرچه تنها هیولای واقعی اینجا، ستاره ای جوان و پرنور است که فاصله اش از زمین بسیار بیش از آنست که خطری متوجه ما سازد. پرتوهای نیرومند و پرانرژی نور این ستاره، در حال کنار زدن و شستن غبار از روی گویچه ی دنباله دارگونه (cometary globule) بالای سمت راست تصویر است. فواره ها و بادهای ذراتی که از این ستاره بیرون می زند نیز در حال جاروب کردن و پس راندن گاز و غبار محیط است.
مجموعه ی IC 1396 با حدود 3,000 سال نوری فاصله، نسبتن کم نور است و منطقه ای به پهنای زاویه ای بیش از 10 قرص کامل ماه را در آسمان می پوشاند. به تازگی، بیش از 100 ستاره ی جوان در حال شکل گیری در این سحابی شناسایی شده است.

واژه نامه:
IC 1396 - Elephant's Trunk - Nebula - star formation region - monster - cometary globule

منبع: apod.nasa.gov

پیشگویی از ژرفای فضا

سحابی فریبنده ی چشم گربه در فاصله ی 3 هزار سال نوری، از ژرفای فضای میان ستاره ای به زمین زل زده است.
"چشم گربه" (NGC 6543)، نمونه ای بسیار خوب از یک سحابی سیاره ای یا سیاره نماست، سحابیی که مرحله ی پایانی کوتاه ولی همچنان باشکوه زندگی یک ستاره ی خورشیدسان را نشان می دهد. ستاره ی مرکزی و در حال مرگ سحابی لایه های بیرونیش را طی یک رشته آشفتگی های منظم به شکل ساده ی پوسته های هم مرکز غبار به بیرون می پراکند. ولی چگونگی شکل گیری ساختار زیبا و پیچیده تر درونی سحابی هنوز به خوبی مشخص نشده. گستردگی این چشم کیهانی که به روشنی در این تصویر واضح تلسکوپ فضایی هابل دیده می شود، بیش از نیم سال نوری است.
اخترشناسان با خیره شدن در چشم گربه می توانند به خوبی سرنوشت خورشید خودمان را ببینند، این که چگونه در مسیر زندگیش، وارد مرحله ی تبدیل شدن به یک سحابی سیاره ای می شود... البته حدود 5 میلیارد سال دیگر!

واژه نامه:
Cat's Eye - Nebula - planetary nebula - NGC 6543 - sun-like - Hubble Space Telescope

منبع: apod.nasa.gov

سایه های هول انگیز در قطب جنوب ماه

این چیست؟
این یک "نقشه ی نورپردازی چندزمانه" است. برای درست کردن آن، دوربین زاویه باز ماهواره ی مدارگرد شناسایی ماه در طی 6 شبانه روز ماه (= 6 ماه زمین)، 1,700 عکس از منطقه ای به مرکزیت قطب جنوب ماه گرفت. این تصاویر سپس به داده های دودویی (باینری) تبدیل شدند (پیکسل های سایه =0، پیکسل های روشن =1) و با هم تشکیل نقشه ای دادند که درصد زمانی که هر نقطه از سطح با نور خورشید روشن شده بوده را نشان می دهد.
دهانه ی برخوردی شکلتون با 19 کیلومتر قطر در مرکز نقشه دیده می شود که تقریبن به طور کامل در سایه بوده است. خود قطب جنوب ماه در لبه ی این گودال و در مکانِ حدود ساعت 9 آن قرار دارد. از آنجایی که محور چرخش ماه همیشه تقریبن عمود بر صفحه ی دایره البروجی (آبام گرد) است، سطح دهانه های نزدیک به قطب جنوب و شمال آن می توانند همیشه در سایه و نوک قله های آن ها نیز تقریبن همیشه در نور آفتاب باقی بمانند. برای پایگاه هایی که در آینده در ماه ساخته خواهد شد، کف دهانه‌های سایه گیر می توانند برای ذخیره ی آب یخزده و قله های آفتابگیر نیز جهت برپا ساختن آرایه های انرژی خورشیدی جایگاه‌هایی مناسب باشند.

واژه نامه:
Shadow - Lunar - South Pole - multi-temporal illumination map - Lunar Reconnaissance Orbiter - Moon - binary values - Shackleton crater - ecliptic plane -solar power

منبع: apod.nasa.gov

کهکشان های خوشه دوشیزه

در خوشه ی دوشیزه، نزدیک ترین خوشه ی بزرگ کهکشانی به گروه محلی خودمان* بیش از یک هزار کهکشان وجود دارد. در حقیقت، به سختی می شود در یک نگاه پی به بزرگی این خوشه ی کهکشانی برد چرا که منطقه ای گسترده از آسمان را پوشانده است. گستردگی این تصویر تلسکوپی موزاییکی هوشمندانه در حدود 5 در 3 درجه است و به روشنی بخش مرکزی خوشه ی سنبله را از پشت غبار کم نورِ پیش زمینه (ابری که بر فراز صفحه ی راه شیری کشیده شده است) نشان می دهد. عضو مهم خوشه، کهکشان غول پیکر بیضی گون M87 درست زیر مرکز تصویر دیده می شود. بالای M87، جفت کهکشان مشهور در حال برخورد NGC 4438 را می بینیم که با نام "چشم ها" نیز شناخته می شوند.
از نزدیک تر که به تصویر نگاه کنیم، دیگر کهکشان های بزرگ خوشه را نیز به شکل توده های کرکی می بینیم. تصویر پایین، نگارش دیگری از همین تصویر است که در آن، نام کهکشان ها بر اساس نامگذاری فهرست NGC نیز نگاشته شده است. کهکشان ها را بر پایه ی فهرست مسیه نیز نشان می دهند، مانند M84 ،M86، و کهکشان های مارپیچی درخشان و رنگارنگ M88 ،M90، و M91.
فاصله ی میانگین کهکشان های خوشه ی دوشیزه از ما 48 میلیون سال نوریست. فاصله ی این خوشه به عنوان عاملی مهم برای تعیین ثابت هابل و نیز اندازه ی کل جهان به کار می رود.
با سپاس از Astrometry.net برای برچسب ها
-----------------------------------------------------
* گروه محلی: کهکشان راه شیری به همراه کهکشان آندرومدا و کهکشان مثلثی در صورت فلکی مثلث، تشکیل دهنده ی یک گروه کوچک کهکشانی هستند که به نام "گروه محلی" شناخته می شود. این گروه محلی در حدود ۲۶ کهکشان دیگر را نیز شامل می شود که البته از آنها بیشتر به عنوان اقمار کهکشان راه شیری و کهکشان آندرومدا یاد می شود. ابعاد این خوشه در حدود ۳ میلیون سال نوری است. (منبع: دانشنامه ی ستاره شناسی)

واژه نامه:
Virgo Cluster - local group - Milky Way galaxy - elliptical galaxy - M87 - interacting galaxy - NGC 4438 - The Eyes - NGC catalog - Messier - M84 - M86 - M88 - M90 - M91 - Hubble Constant

منبع: apod.nasa.gov

جهان در آغاز یک بعد داشته نه 3 بعد!

*دانشمندان می گویند کیهان در آغاز پیدایش احتمالن یک بعدی بوده نه سه بعدی!

*با ادامه ی گسترش جهان، بعد چهارم نیز پدیدار خواهد شد. 

آیا کیهان در آغاز پیدایش تنها یک بعد مکانی داشته؟ این پرسشی قابل تامل در دل نظریه ایست که دانشمندان می گویند در آستانه‌ی حل آنند. این نظریه نخست در سال 2010 توسط فیزیکدان دژان استوژکوویچ (Dejan Stojkovic) و همکارانش در دانشگاه بوفالو ارایه شد. به گفته ی آنان، جهان آغازین - که از انفجار یک ذره ی تک نقطه ای پدید آمد و ابتدا کوچک هم بود - تک بعدی (مانند یک خط راست) بود و با گسترده شدن، دو بعدی (مانند یک صفحه) شده و پس از آن نیز با ادامه ی انبساط و گسترش، تعداد بعدهایش به 3 افزایش یافت و به جهانی که امروز در آن زندگی می کنیم تبدیل شد. اگر این نظریه درست باشد، می تواند معماهای بزرگی که فیزیک ذرات با آن ها روبروست را حل کند.
گام بعدی؟ تلویزیون های سه بعدی می توانند پندارِ نمایی سه بعدی از یک صفحه ی دو بعدی به ما بدهند. 
اکنون دانشمندان بر این باورند که نوبت پیش کشیدن بعد چهارم است.
اینک، در یک مقاله ی تازه در Physical Review Letters، دکتر استوژکوویچ و همکارانش آزمونی را مطرح کرده اند که می‌تواند فرضیه ی "ناپدید شدن ابعاد" را اثبات یا رد نماید. از آنجایی که زمانی طول می کشد تا نور و دیگر امواج به زمین برسند، تلسکوپ هایی که دوردست های کیهان را می کاوند و به ژرفای فضا می نگرند، در اصل، در زمان به عقب برگشته و گذشته را می بینند. در فضای یک یا دوبعدی، امواج گرانشی نمی‌توانند وجود داشته باشند. پس بنا به استدلال دکتر استوژکوویچ، رصدخانه ی گرانشیِ LISA نباید امواج گرانشی نشات گرفته از دوران آغازین کیهان را ردیابی کند.
آنتن فضایی تداخل سنج لیزری (Laser Interferometer Space Antenna، LISA) پروژه ی مشترک میان ناسا و آژانس فضایی اروپاست و قرار است کار خود را در سال 2016 آغاز کند.

دکتر استوژکوویچ می گوید نظریه ی "تکامل بعدها" یا "فرگشت بعدها"، تغییری بنیانی در دیدگاه ما راجع به چگونگی پیدایش جهان به وجود می آورد. اندیشه ی اصلی اینست که (تعداد) بعدهای فضا بستگی به اندازه ی فضایی دارد که ما در حال مشاهده ی آنیم؛ هر چه فضا کوچک تر باشد، بعدهای کمتری نیز دارد. این بدان معناست که با گسترش و انبساط جهان، یک بعد چهارم شکل خواهد گرفت؛ البته اگر تاکنون شکل نگرفته باشد. نظریه همچنین نشان می دهد که هر چه انرژی موجود در فضا، از نوع انرژی جهان آغازین پس از مهبانگ، بیشتر باشد، تعداد بعدها هم کمتر می شود.
پرتوهای ریزموج (مایکروویو) که توسط ماهواره ی پلانک سازمان فضایی اروپا، اِسا، از سراسر آسمان دریافت شده. بخش رگه رگه ی زردرنگ، تابش زمینه ی ریزموج کیهانی را نشان می دهد. این همان تابشی است که از مهبانگ (بیگ بنگ) به جا مانده، چه بسا زمانی که کیهان تنها یک بعد داشته.
اگر این نظریه درست از آب در بیاید می تواند به حل ناسازگاری های میان مکانیک کوانتوم (که به جهان در مقیاس بسیار کوچک می پردازد) و نسبیت عام (که جهان در مقیاس بزرگ را بررسی می کند) کمک کند. همچنین می تواند توضیح دهد که چرا گسترش و انبساط جهان با افزایش ابعاد، شتاب می گیرد.

دکتر استوژکوویچ می گوید: «آنچه ما اینجا مطرح می کنیم یک تغییر در الگوواره (پارادایم) است. فیزیکدانان 10، 20، یا 30 سال است که درگیر چنین مشکلاتی اند و به نظر نمی رسد با گستردن و کش دادن نظریات کنونی بتوانند مسایلشان را حل کنند. ما باید این احتمال را بدهیم که چیزی در اندیشه های فعلیمان از پایه غلط است. ما به چیزی ریشه ای و نو نیازمندیم، و نظریه ای که اکنون مطرح شده، هم ریشه ایست و هم نو.»

واژه نامه:
dimension - spatial dimension - Dejan Stojkovic - University of Buffalo - Physical Review Letters - vanishing dimensions - Gravitational wave - gravitational observatory - LISA - Laser Interferometer Space Antenna - Nasa - ESA - Planck satellite - Microwave - Cosmic Microwave Background - Big Bang - quantum mechanics - general relativity

منبع: dailymail

کهکشان های شگفت انگیز Arp 273

ستارگان پرنوری که در پیش زمینه ی این تصویر واضح کیهانی دیده می شوند، متعلق به کهکشان راه شیری خودمانند. دو کهکشان چشم نواز درون عکس نیز، فراسوی دوردست کهکشان راه شیری، در فاصله ی بیش از 300 میلیون سال نوری از آن قرار دارند. این جفت کهکشان به دلیل جریان های گرانشی ناشی از درگیریشان در یک برخورد و رویاروییِ نزدیک از شکل افتاده اند.
هر دو کهکشان که در فهرست کهکشان های عجیب با نام آرپ 373 (همچنین UGC 1810) ثبت شده اند، عجیب و شگفت انگیز به نظر می رسند، ولی اکنون دریافته ایم که برخورد و رویارویی کهکشان ها و در نتیجه وجود کهکشان‌هایی با این شکل در جهان عادی و معمولی است. در واقع، می دانیم که همسایه ی خودمان، کهکشان بزرگ مارپیچی آندرومدا نیز با حدود 2 میلیون سال نوری فاصله از ما، در حال نزدیک شدن به کهکشان راه شیری است و وضعیت کنونی آرپ 273 می تواند رویارویی آینده ی ما و آندرومدا را برایمان همانندسازی کند.
برخوردهای پیاپی کهکشان های آرپ 273 در یک مقیاس کیهانی ِ زمان می تواند در نهایت به ادغام و یکی شدن آن ها بیانجامد. از چشم انداز ما، هسته های درخشان این دو تنها کمی بیشتر از 100,000 سال نوری از هم فاصله دارند.
این نمای خیره کننده به مناسبت بزرگداشت 21 مین سال پرتاب تلسکوپ فضایی هابل منتشر شده است.

واژه نامه:
Peculiar Galaxy - Arp 273 - Milky Way - gravitational tide - UGC 1810 - spiral Galaxy - Andromeda - cosmic timescale - core - Hubble Space Telescope

منبع: apod.nasa.gov

غروب ماه در بامداد ریودوژانیرو

در این چشم انداز آرام دریاکنار که دوشنبه ی گذشته در ریودوژانیروی برزیل ثبت شد، یک قرص تقریبن کامل ماه دیده می شود که هم زمان با بالا آمدن خورشید، غروب کرده و در پشت افق پنهان می شود. در پیش زمینه ی تصویر، یک نوار بلند از ساحل اقیانوس اطلس جنوبی را می بینیم که با نور سرخ رنگ آفتاب بامدادی روشن شده است. در سمت غرب، منظره ایست که برای بازدیدکنندگان ساحل "ایپانما"ی شهر ریودوژانیرو آشناست، زاغه های شهرک ویدیگال پایین تپه های دوقلوی Morro Dois Irmãos (شهرک دو برادر).
این تصویر خوش ترکیب با نوردهی های چندگانه، غروب تماشایی ماه را به طور پی در پی و با فاصله های زمانی 6.5 دقیقه ای بین هر تصویر نشان می دهد. مرغان دریایی که از خواب سحرگاهی برخاسته و از لانه هایشان بیرون زده اند، تنها در فریم پایانی ظاهر شده اند. (عکاس: بابک تفرشی)

واژه نامه:
Rio de Janeiro - Brazil - South Atlantic coastline - Ipanema - favela Vidigal - Morro Dois Irmãos - multiple-exposure - moonset

منبع: apod.nasa.gov

سمفونی چند میلیارد ساله

از روز 28 مارس، به طور ناگهانی یک سمفونی قابل دریافت در سراسر کره ی زمین آغاز شد. شروع این سمفونی زمانی بود که ماهواره ی مدارگرد Swift یک انفجار پرتو گامای بسامد بالا (فرکانس بالا) از GRB 110328A را آشکار کرد. زمانی که این منبع پس از یک درنگ 45 دقیقه ای دوباره روشن شد، به وضوح آشکار شد که با یک انفجار پرتو گامای معمولی روبرو نیستیم. 12 ساعت پس از اجرای نخستین، اخترشناسان با کمک تلسکوپ نوری 2.5 متری نوردیک موفق به تماشای همتای نوری این موسیقی در محدوده ی امواج میانی شدند. اوایل روز بعد، انفجار در بسامد پایین امواج رادیویی، متناظر با "باریتون"، توسط بشقاب های رادیویی ELVA در آمریکا دریافت شد. سپس چندین تلسکوپ نوری، از جمله تلسکوپ 8 متری شمالی جمینی در هاوایی، شروع به نواختن بسامدهای متناظر نوری کردند.
این چشمه ی غیرعادی پس از این که به وسیله ی رصدخانه ی پرتو ایکس چاندرا در بسامد بالای پرتو ایکس دریافت شد، از انتشار بازایستاد و سپس دوباره تا یک هفته در محدوده ی سوپرانوی پرتو گاما، نواختن را پی گرفت.
یکی از اعضای گروه کر، تلسکوپ فضایی هابل بود که این عکس را در محدوده ی نور دیدگانی و فروسرخ ثبت کرد؛ عکسی که نشان میدهد این چشمه ی نور در راستای مسیر یک کهکشان با انتقال به سرخ (سرخگرایی) 0.351 واقع شده است. اگر انفجار در این کهکشان رخ داده باشد، پس زمانی روی داده که سن جهان در حدود "دو سوم" سن کنونی اش بوده. گمان ها بیشتر بر اینست که این انفجار غیرمعمول پرتو گاما در اثر از هم گسیختن یک ستاره توسط سیاهچاله ای ابرسنگین در مرکز یک کهکشان روی داده. اکتشافات از همه ی ویژگی های گیج کننده ی این انفجار دوردست هنوز ادامه دارد.

واژه نامه:
GRB 110328A - Symphony - gamma-ray - baritone - X-ray -soprano - galaxy - redshift - black hole

منبع: apod.nasa.gov

شگفتی های کیهان

جلوه های تصویری در این ویدئو چه چیز را نشان می دهند؟ این جلوه ها (افکت ها) توسط BDH برای تلویزیون BBC آفریده شده و "شگفتی های کیهان" را نشان می دهد، گرچه در این نگارش (ورژن) زیرنویس وجود ندارد و در نتیجه جلوه ها را بدون نام می بینیم. با این حال، برخی چیزهای درون ویدیو به سادگی قابل تشخیصند، مثل تصویر هابل از سحابی کارینا که تقریبن در دقیقه ی 2:22 دیده می شود، سحابی خرچنگ در حدود 7:45، و سحابی چشم گربه نیز در حدود 8:16.
نزدیکی های دقیقه ی 4:00، یک خروج از یک کهکشان مارپیچی رخ می دهد و نماهایی خیره کننده و نفس گیر از مارپیچ های آن می بینیم که تا دقیقه ی 5:00 ادامه می یابد. تپ اخترها (پلسارها) و ابرنواخترها از حدود دقیقه ی 9:00 آغاز می شوند و واقعن تماشایی هم هستند. سامانه های ستارگان دوتایی شامل یک تپ اختر و "قرص برافزایشی" را از حدود 14:30 می بینیم.
گذشته از همه ی این ها، به نظر می رسد در سراسر این ویدیوی پویانمایی رایانه ای، ستارگان و سیاراتی ناشناخته سوسو می‌زنند، و در بخش هایی از فیلم نیز گازی ناشناخته به جاهایی ناشناخته تر جریان می یابد. برای مثال، این چیست که در دقیقه ی 13:00 ویدیو نمایان می شود؟ لطفن برای یافتن یک توضیح در صفحه ی بحث و گفتگوی APOD شرکت کنید.

واژه نامه:
Visual Effect - Wonders of the Universe - BDH - BBC - Hubble - Carina Nebula - Crab Nebula - Cat's Eye Nebula - spiral galaxy - Pulsar - supernova - Binary star system - accretion disk - star - planet - APOD

منبع: apod.nasa.gov
برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

بر پیشانی آسمان

چشم انداز زمین از فراز بلندترین کوه جهان چگونه خواهد بود؟
اینجا نمای گسترده (پانوراما) از چنین منظره ای می بینید. در این منظره، ستیغ پربرف کوه های دور و نزدیک، صخره های عظیم، فلات دوردست، فراز ابرها، و آسمانی به رنگ آبی تیره به چشم می خورد.
قله ی اورست 8.85 کیلومتر بالاتر از سطح دریاست؛ تقریبن بیشترین ارتفاعی که هواپیماهای مسافربری در پروازهای بین المللی به آن می رسند، ولی بسیار کمتر از 300 کیلومتری که شاتل های فضایی بالا می روند. تاکنون صدها نفر در تلاش برای رسیدن به اوج آن با پای خود شکست خورده اند. نخستین بار در سال 1953 بود که چنین تلاشی به ثمر رسید و از آن زمان تاکنون نزدیک به 1000 نفر موفق به این کار شده اند. این عکس توسط Roddy Mackenzie که در سال 1989 از اورست بالا رفت گرفته شده. قله ی اورست در رشته کوه های هیمالیا در کشور نپال واقع شده. در زبان مردم بومی نپال، این کوه به نام "Sagarmatha" خوانده می شود که معنای آن "پیشانی آسمان" است.

واژه نامه:
Everest - Roddy Mackenzie - mountain - Earth - space shuttle - Himalaya - Nepal -Sagarmatha - forehead of the sky

منبع: apod.nasa.gov
برگردان: یک ستاره در هفت آسمان

وقتی دیوار صوتی در فضا می شکند

این تصویر تماشایی از رشته های درهم پیچیده ی کیهانی که در فضا پخش شده اند، می تواند به دانشمندان کمک کند از چگونگی زایش ستارگان دانسته های بیشتری به دست آورند. رصدخانه ی فضایی هرشل این رگه های گازی طلایی را در ابر میان‌ستاره‌ای IC 5146 به فاصله ی حدود 1,500 سال نوری از ما به تصویر کشیده. در سمت چپ تصویر، سحابی زیبا و آبی رنگ پیله ی ابریشم (کوکون) را می بینیم که به شبکه ای از رشته های گاز و غبار پیوسته شده.
این رشته های کیهانی شاید در اثر امواج شوک ناشی از انفجار ستارگان پدید آمده باشند. این عکس ناحیه ای به گستردگی 15 سال نوری را نشان می دهد. رنگ سرخ نشان دهنده ی گاز و غبار سردتر است در حالی که رنگ آبی و سبز مواد گرم تری را نشان می دهند که در اثر تابش ستارگانِ تازه شکل گرفته گرم شده اند.
ستارگان در بخش های چگال ترِ (فشرده ترِ) این رشته ها شکل می گیرند، ولی این که خود رشته ها چگونه پدید می آیند هنوز یک راز است. این گاز و غبار در نور دیدگانی (مریی)، شبیه رگه های مات و کدر دیده می شوند و تنها در محدوده ی فروسرخ است که می توان جزییات آن ها را هم دید.
وضوح تلسکوپ هرشل به ستاره شناسان اجازه می دهد پهنای این رشته ها را نیز اندازه بگیرند. شگفت این که به نظر می رسد پهنای همه ی آن ها تقریبن با هم برابر است: 0.3 سال نوری یا به عبارتی حدود 20,000 برابر فاصله ی زمین تا خورشید. دانشمندان انتظار داشتند در این رشته ها با پهناهای بسیار گوناگونی روبرو شوند ولی این واقعیت که همه یک اندازه اند می تواند سرنخی از چگونگی پدید آمدنشان به دست بدهد.
اخترشناسان با مقایسه ی آن ها به کمک شبیه سازی رایانه ای، به این نتیجه رسیدند که این رشته ها ممکن است در اثر پخش شدن امواج شوکِ کم سرعت در ابرهای میان ستاره ای به وجود آمده باشند. خود این امواج شوک در اثر انرژی تولید شده از انفجار ستارگان به وجود می آیند، انفجارهایی که نقشی بزرگ در آشفتگی و تلاطم مناطق اطرافشان دارند.
شبکه ای از رشته های میان ستاره ای در (اطراف) ستاره ی قطبی که رصدخانه ی فضایی هرشل (متعلق به ESA) به تصویر کشیده (در عکس سمت راست این رصدخانه را پیش از پرتابش به فضا می بینید). این رشته ها هنوز ستاره ای به وجود نیاورده اند.
امواج در فضای کهکشان راه شیری ما حرکت می کنند، گاز و غبار را بالا و پایین می برند و رشته های فشرده ای که اکنون می‌بینیم را به وجود می آورند. از آنجایی که ابرهای میان ستاره ای بی نهایت سردند، در حدود 10 درجه بالاتر از صفر مطلق (یا -263 سانتیگراد)، سرعت صوت در آن ها به نسبت زمین پایین است، تنها 720 کیلومتر بر ساعت (سرعت صوت روی زمین در سطح دریا 1200 کیلومتر بر ساعت است).
این بدان معنیست که امواج کم سرعت شوک در فضای میان ستاره ای رفتاری هم ارز شکسته شدن دیوار صوتی دارند. زمانی که امواج صدا در میان ابرها انرژی از دست می دهند، این رشته های فشرده ی گاز و غبار را از خود به جا می گذارند.
این ناحیه در صورت فلکی ماکیان (دجاجه) قرار داشته و بخشی از کمربند Gould است، حلقه ای از مناطق همسان ستاره زایی دور تا دور آسمان.

واژه نامه:
sonic boom - filament - Herschel Space Observatory - IC 5146 - Cocoon Nebula - shockwave - interstellar cloud - Polaris - ESA - constellation of Cygnus - Gould Belt

منبع: dailymail

بچه قورباغه های IC 410

این نمای نزدیک تلسکوپی، سحابی نشری (گسیلشی) کم نور IC 410 را به گونه ای متفاوت در رنگ های کاذب و تماشایی نشان می دهد. در این تصویر همچنین دو ساکن جالب این برکه ی گاز و غبار کیهانی را نیز در بالا و سمت چپ میانه ی عکس می بینید: "بچه قورباغه های IC 410".
این عکس ترکیبی است از تصاویری که به کمک فیلترهای هر دو باندِ پهن و باریک گرفته شده. داده های باریک باند، تابش اتم های سحابی را نشان می دهند: رنگ سرخ نشان دهنده ی اتم سولفور، سبز نشان دهنده ی اتم های هیدروژن و رنگ آبی نیز نشان دهنده ی تابش اتم های اکسیژن است. خود سحابی که بخشی از آن پشت غبارهای پیش زمینه پنهان شده، خوشه ی NGC 1893 را در بر گرفته، یک خوشه ی باز و جوان ستاره ای که انرژی تابشی آن منجر به برافروختگی گاز شده است.
درازی بچه قورباغه ها که از گاز و غبار سردتر و چگال تر تشکیل شده اند حدود 10 سال نوری بوده، و جایگاهی برای تشکیل ستارگان تازه در آینده است. دم آنها در اثر بادها و پرتوهای ستارگان خوشه شکل گرفته و (از همین رو) به سمت بیرون از ناحیه ی مرکزی خوشه کشیده شده است. فاصله ی IC 410 از ما حدود 12,000 سال نوریست و در صورت فلکی ارابه ران قرار دارد.

واژه نامه:
Tadpole - IC 410 - emission nebula - false-color - broad band - narrow band - atom - sulfur - hydrogen - oxygen - NGC 1893 - galactic cluster - constellation Auriga

منبع: apod.nasa.gov

کهکشان فرفره

کهکشان مارپیچی بزرگ و زیبای M101 یکی از آخرین عنوان هایی بود که شارل مسیه در فهرست مشهورش ثبت کرد، با این حال به هیچ وجه یکی از کوچک ترین ها نبود. این کهکشان با پهنای 170,000 سال نوری، یک کهکشان بسیار بزرگ است، نزدیک به دو برابر کهکشان راه شیری خودمان. همچنین M101 یکی از سحابی های مارپیچی اصلی بود که توسط "نهنگ پارسون تاون"، تلسکوپ بزرگ سده ی 19 ساخته ی ویلیام پارسونز، لرد Rosse، رصد شد.
این تصویر موزاییکیِ M101، از ترکیب داده های بایگانی میراث هابل تهیه شده است. داده هایی نیز که به کمک تجهیزات روی زمین به دست آمده به این تصویر افزوده شده تا تابش های سرخ فام گاز هیدروژن اتمی (نشان دهنده ی مناطق ستاره زایی) نیز در این کهکشان پرزرق و برق مشخص شوند.
در این تصویر واضح، جزییاتی خیره کننده در صفحه ی کهکشان که از روبرو دیده می شود می بینیم؛ از ستارگان گرفته تا توده‌های غبار. همچنین کهکشان هایی نیز در پس زمینه به چشم می خورند که برخی از آن ها را حتی می توان از پشت خود M101 دید. M101 که با نام کهکشان "فرفره" (Pinwheel) نیز شناخته می شود، در لبه های صورت فلکی شمالی خرس بزرگ (دب اکبر) قرار داشته و فاصله اش از ما نزدیک به 25 میلیون سال نوری می باشد.

واژه نامه:
Messier 101 - spiral galaxy - M101 - Charles Messier - Milky Way - Lord Rosse - Leviathan - atomic hydrogen - star forming region - Pinwheel Galaxy - constellation Ursa Major

منبع: apod.nasa.gov

نوزادان مارگیر

ابرهای گرد و غبار و ستارگان نوزادِ درونشان در این تصویر ترکیبی رنگ کاذب که کاوشگر پیمایش میدان بازِ فروسرخ ناسا (WISE) گرفته، در محدوده ی طول موج های فروسرخ می درخشند. این بوم نقاشی کیهانی یکی از نزدیک ترین مناطق ستاره زایی (تشکیل ستاره) را به تصویر کشیده؛ منطقه ای که بخشی از مجموعه ابرهای "رو - مارافسای" نزدیک لبه ی جنوبی صورت فلکی مارافسای (مارگیر، حوا، Ophiuchus) در فاصله ی حدود 400 سال نوری از ما می باشد.
ستارگان جوان پس از این که به همراه یک ابر بزرگِ گاز سرد هیدروژن مولکولی شکل گرفتند شروع به تابش کرده و به غبار اطراف خود گرما می دهند تا جایی که غبار در اثر گرما، شروع به تابش پرتوهای فروسرخ می کند. ستارگانی که هنوز در فرآیند زاییده شدن قرار دارند به نام "اجرام ستاره ای جوان" (YSO) شناخته می شوند و در دل سحابی های فشرده ی صورتی رنگی که اینجا می بینیم قرار دارند ولی از چشم تلسکوپ های کاوشگر نوری (تلسکوپ های معمولی، در محدوده ی نور دیدگانی) پنهانند. کاوشی که در محدوده ی فروسرخ در این منطقه ی آسمان انجام شده، ستارگانی نوزاد و تازه شکل گرفته ای را آشکار کرد که میانگین سنشان چیزی در اندازه ی 300,000 سال برآورد می شود. در سنجش (مقایسه) با خورشید خودمان با 5 میلیارد سال سن، این ستارگان بسیار بسیار جوانند. سحابی درخشان سرخ فامی که پایین سمت راست دیده می شود، ستاره ی سیگمای کژدم را در بر گرفته. این سحابی یک سحابی بازتابی است که غبارهایش، نور ستاره را بازتابانده و می پراکند.
گستردگی زاویه ای این منظره از WISE حدود 2 درجه است و در فاصله ی برآورد شده ی رو - مارافسای، حدود 14 سال نوری را می پوشاند.

واژه نامه:
Rho Ophiuchi - infrared wavelength - false-color - WISE - Wide-field Infrared Survey Explorer - star forming region - constellation Ophiuchus - molecular hydrogen - young stellar object - YSO - nebula - optical telescope - Sigma Scorpii - reflection nebula

منبع: apod.nasa.gov

فواره هایی به بلندی یک میلیون سال نوری

چه می شد اگر می توانستید فواره های عظیمِ پرتوهای رادیویی که از کهکشان قنطورس آ بیرون می زند را ببینید؟
رادیوجت ها یا فواره های رادیویی قنطورس آ (Centaurus A) نه تنها بیش از یک میلیون سال نوری بلندی دارند، بلکه پهنای زاویه ای به اندازه ی 200 برابر بزرگ تر از پهنای زاویه ای (اندازه ظاهری) قرص کامل ماه در آسمان زمین را نیز می پوشانند. این فواره ها به وسیله ی سیاهچاله ای نیرومند به بزرگی میلیون ها برابر خورشید که در دل کهکشان فعال قنطورس آ قرار گرفته به بیرون رانده می شوند. این سیاهچاله به گونه ای، همچنان که مواد را می بلعد و به درونش فرو می برد، این فواره های پرسرعت را نیز به بیرون می جهاند.
در این تصویر، چند رادیوتلسکوپِ آرایه ی فشرده ی تلسکوپی استرالیا (ATCA) نزدیک نارابری، نیوساوث ولز استرالیا را می بینیم. بر فراز آن ها یک قرص کامل ماه دیده می شود و در پس زمینه نیز تصویری رادیویی (در محدوده ی نور غیردیدگانی) از قنطورس آ که آن را در اندازه ی زاویه ای واقعیش نشان می دهد به چشم می خورد که در واقع به تصویر "افزوده شده".
این عکس، پرجزییات ترین نقشه ای که تاکنون از یک رادیوجتِ کهکشانی در فضا به دست آمده را در بر دارد، نقشه‌ای که بیش از 1000 ساعت نوردهی و چندین سال تلاش صرف تهیه ی آن شده. جزییات این عکس شاید سرنخ هایی از چگونگی تاثیر و اندرکنش رادیوجت ها با ستارگان و غبار میان کهکشانی را به ما بدهد. نقاط نورانی در تصویر ستاره نیستند، بلکه کهکشان هایی دیگر در فضاهای بسیار دورترند که در محدوده ی پرتوهای رادیویی نیز می درخشند.

نوشته هایی در همین باره:

واژه نامه:
Radio Jet - Centaurus A - Cen A - full Moon - black hole - active galaxy - Australian Telescope Compact Array - ATCA

منبع: apod.nasa.gov

پنجاه سال گذشت

در تاریخ 12 آوریل 1961، نام یوری الکسیوویچ گاگارین، کیهان نورد روسی، به عنوان نخستین انسانی که به فضا رفت ثبت شد. فضاپیمای کنترل از راه دورِ او، وستوک 1، او را تا ارتفاع 200 مایلی بالا برد و یک بار به دور سیاره ی زمین گرداند. گزارش او از نخستین نگاه از فضا چنین بود: «آسمان بسیار تاریک است؛ زمین آبیست. همه چیز بسیار روشن و شفاف دیده می شود.» آنچه او دید، می تواند شبیه این تصویر باشد که در سال 2003 از درون ایستگاه فضایی بین المللی گرفته شد. آلن شپارد، نخستین فضانورد آمریکایی نیز تقریبن یک ماه پس از گاگارین در سفری نسبتن کوتاه و «زیر مداری»* به فضا رفت.
گاگارین که در 9 مارس 1934 به دنیا آمده بود، پیش از این که در سال 1961 برای عضویت در نخستین گروه کیهان نوردان برگزیده شود، یک خلبان ارتش بود. او پس از پرواز تاریخیش (به فضا)، تبدیل به یک قهرمان و اسطوره ی جهانی شد. وی در سال 1969 در سانحه ی سقوط جت میگ خود طی یک پرواز آموزشی کشته شد و پس از مراسم تشییعی باشکوه و شایسته ی یک قهرمان، خاکسترش را در آرامگاه دیوار کرملین (در میدان سرخ مسکو) به خاک سپردند. 20 سال بعد، در 12 آوریلی دیگر در سال 1981، ناسا نخستین شاتل فضاییش را به فضا فرستاد.
--------------------------------

* زیرمداری: suborbital، فضاپيمای زیر مدار یا suborbital فضاپيمايی است كه به فضا می رود اما مسير پروازش با اتمسفر و يا زمين برخورد می كند. از همین رو مدار آن كامل نمی شود. در شكل روبرو مدارهای A و B يك مسير زيرمدار هستند.(منبع)

واژه نامه:
cosmonaut - Yuri Alexseyevich Gagarin - Vostok 1 - International Space Station - Alan Shepard - suborbital - military pilot - MIG - Kremlin Wall - NASA - space shuttle

منبع: apod.nasa.gov

دمیدن آفتاب در جهان بیگانه

طلوع آفتاب در جهانی دیگر چگونه خواهد بود؟ تاکنون، بشر توانسته این صحنه را تنها در زمین و در بهرام (مریخ) ثبت کند، ولی اندیشیدن به منظره ی سر زدن خورشید در سیارات شناخته شده و همچنین سیارات ناشناخته می تواند سرگرم کننده باشد.
در سیاره هایی که از ستاره ی مادری خود فاصله ی زیادی دارند به جای یک گوی درخشان، نقطه ای نورانی و غیرعادی را در حال بالا آمدن خواهیم دید؛ شاید چیزی شبیه به آنچه در این تصویر دیده می شود:
این عکس که ترکیبی دقیق از نوردهی های درازمدت و نورپردازی خلاقانه است، در حقیقت چشم اندازیست از طلوع سیاره ی ناهید در آسمان سیاره ی زمین که چند هفته پیش، از میان Mesa Arch (تخت کوه* کمانی) در پارک ملی Canyonlands، یوتای آمریکا گرفته شده.
تختال ها** و تخت کوه های خوش منظره در سراسر پس زمینه پراکنده اند. آسمان در اثر پراکندگی نور توسط گرد و غبار به رنگ نارنجی درآمده است ولی می تواند یادآور آسمان غبارآلود بهرام باشد. خورشید تا دقایقی دیگر طلوع خواهد کرد و البته، به شکل یه گوی مدور نیز خواهد بود.

---------------------------------------------------------
* تخت کوه: Mesa، سرزميني كه دارای ناحيه ای تخت روی ديواره های شيب دار است. اين پديده معمولن در نواحی خشك به وجود می آيد. (منبع)

** تختال: Butte، تپه ای با سطح فوقانی مسطح، زمانی تشکيل مي شود که لايه ای از سنگ سخت در روی لايه های سست تر قرار گرفته و آنها را از سايش و فرسايش محافظت می کند. تختال شبيه به Mesa ولی از آن کوچکتر است. (منبع)

واژه نامه:
Planet - sunrise - Mars - Earth - exposure - lighting - Venus-rise - Mesa Arch - Canyonlands National Park - butte - Mars

منبع: apod.nasa.gov

عکسی از یک روز آرام در خورشید!

این نمایی از یک روز آرام در خورشید است:
البته این عکس نشان می دهد که حتی در روزهای آرام و بی سر و صدای خورشید هم سطح آن ناآرام است. 
تصویر در محدوده ی فرابنفش است و در آن مناطق نسبتا خنک تر با دمای چند هزار درجه ی سلسیوس، به رنگ تیره دیده می شوند. دسته ی بزرگ لکه های خورشید با شماره ی AR 9169 - از آخرین چرخه ی خورشید - را می توانید به شکل ناحیه ای با رنگ روشن نزدیک افق ببینید.
گاز برافروخته ی درخشانی که از گرداگرد لکه ها در حال بیرون زدن و جریان است، دمایی بیش از یک میلیون درجه ی سلسیوس دارد. هنوز علت دمای بسیار بالای این گازها را نمی دانیم ولی گمان می رود ناشی از تغییر سریع حلقه های میدان مغناطیسی باشد که پلاسمای خورشیدی را هدایت می کنند.
دسته لکه ی گسترده ی AR 9169 در سپتامبر سال ۲۰۰۰ در سراسر سطح خورشید جابجا شد و پس از چند هفته نیز محو شد.

واژه نامه:
 Sun - ultraviolet - Celsius - sunspot - AR 9169 - solar cycle - magnetic field - plasma

منبع: apod.nasa.gov

چهره ای که هرگز دیده نمی شود

کره ی ماه در اثر نیروی کشندی یا جزر و مدی زمین، در یک "چرخش همگام" با آن قفل شده است و از همین رو ساکنان زمین همواره یک سمت آن را می بینند (این تصویر متحرک را ببینید). ولی با گردش در مداری به دور ماه، می توان با سوی پنهانش نیز آشنا شد. در واقع این عکس واضح و روشن یک تصویر موزاییکی است که توسط دوربین زاویه باز مدارگرد شناسایی ماه از سمت پنهان آن گرفته شده.
باکیفیت ترین نگارش (ورژن) این عکس، که بخشی از یک تصویر موزاییکی کروی سراسریِ تشکیل شده از بیش از 15,000 عکسِ گرفته شده بین نوامبر 2009 تا فوریه ی 2011 است، در هر پیکسل، 100 متر را نشان می‌دهد. شگفت این که، سطح ناهموار و ضرب دیده و تخریب شده ی آن سوی ماه بسیار با سمت پیدای آن که پوشیده از دریاوارهای صاف و تیره است فرق می‌کند. دلیل احتمالی این تفاوت هم اینست که سمت پنهان ماه، پوسته ای ضخیم تر دارد و همین باعث شده خروج و جریان یافتن مواد مذاب از درون ماه به سطح و در نتیجه تشکیل دریاواره های صاف در آن سمت دشوارتر شود.

نوشته هایی در همین باره:

واژه نامه:
Lunar Farside - synchronous rotation - Moon - Lunar Reconnaissance Orbiter - crust - maria

منبع: apod.nasa.gov

پژواکی از دل غول سرخ

انجام سفری به مرکز یک ستاره ی غول سرخ در قلمرو داستان های علمی تخیلی بسیار شدنی و امکان پذیراست. ولی (اینک) دانش اخترلرزه شناسی* می تواند به شرایطی که در این سفر پیش روی ماست پی ببرد. 
روش کار، اندازه گیری زمانِ تغییرات کوچکِ درخشش یک ستاره توسط فضاپیمای شکارچی سیاره ی "کپلر" می باشد. تغییرات منظم، نشان دهنده ی نوسان های ستاره ایست. همان گونه که امواج صدا، فشار گاز را بالا و پایین می برند، این نوسان ها هم نور ستاره را کم و زیاد می کنند.
آنگونه که به تازگی در ستارگان غول سرخ کشف شده، برخی از این نوسان های آشکار شده، دوره های تناوبی دارند که باید باعث شود تا هسته ی ستاره نفوذ کنند. در محیط عمیق و خشن هسته، این نوسان ها در واقع شدیدتر می شوند و می توانند به سطح بازگردند. چنین پژواک هایی از دل هسته ی غول سرخ را در تصویر بالا که صحنه ای از یک پویانمایی (انیمیشن) رایانه ایست (پایین) می بینید. قابل توجه است که دوره ی تناوبِ اندازه گرفته شده ی نوسان ها می تواند حتی نشان دهد که انرژی غول سرخ، ناشی از همجوشی هیدروژن و یا هلیوم، چگونه و کجا تولید می شود.
پیوند برای پیاده کردن این پویانمایی: avi، mov
---------------------------------------------------------------
* اخترلرزه شناسی: یا asteroseismology، بررسی ساختار درون ستارگان با کمک دوره ی تناوب نوسان ها و تپش های آن‌ها.

واژه نامه:
Echo - Red Giant Star - science fiction - asteroseismology - planet hunting - Kepler spacecraft - stellar oscillation - sound wave - period - core - hydrogen - helium - fusion

منبع: apod.nasa.gov

یک سحابی زیبای سیاره نما

NGC 2438 یک سحابی سیاره ای (سیاره نما) است، پوششی گازی که از پف کردن و پخش شدن لایه های یک ستاره ی خورشیدسانِ چند میلیارد ساله، هنگامی که سوخت هیدروژن در کوره ی مرکزیش به پایان می رسد به وجود می آید. فاصله ی NGC 2438 از زمین 3,000 سال نوری بوده و در مرزهای صورت فلکی دریایی کشتیدم قرار گرفته است.
این سحابی همچنین به گونه ای قابل توجه در حاشیه ی خوشه ی ستاره ای باز درخشان و نسبتن جوان M46 دیده می شود. ولی ستاره ی مرکزی این سحابی سیاره ای نه تنها بسیار پیرتر از ستارگان خوشه ی M46 است بلکه سرعت جابجاییش در فضا نیز با آن ها تفاوت دارد. برآوردها از فاصله ی آن ها نیز NGC 2438 را نزدیک‌تر از M46 نشان می دهد. بنابراین دیده شدن این اجرام با هم تصادفی بوده و تنها دلیلش قرار گرفتن هر دو بر روی یک خط دید است.
این تصویر ژرف* از NGC 2438، هاله ای از گاز اتمی برافروخته که پیشتر دیده نشده بود را (نیز) نشان می دهد. پهنای این هاله 4.5 سال نوریست و گستردگی آن از حلقه ی روشن تر درونی سحابی نیز فراتر رفته است. چنین هاله هایی در تصاویر ژرف از دیگر سحابی های سیاره ای نیز دیده شده اند. این هاله ها در طول مراحل پیشین فعالیت ستاره ی پیر سحابی به وجود می آیند.
----------------------------------------------
* تصویر ژرف: در عکاسی نجومی، تصویری را می گویند که با زمان نوردهی طولانی جهت آشکار شدن جزییات ضعیف و کم نور گرفته می شود.

واژه نامه:
Planetary Nebula - NGC 2438 - sunlike star - hydrogen - constellation Puppis - open star cluster - M46 - atomic gas - deep image

منبع: apod.nasa.gov

یک مارپیچ بی نقص

کهکشان مارپیچی M47 اگر نه کامل ترین، دستکم یکی از خوش عکس ترین کهکشان های مارپیچی است. M47 یک جزیره‌ی کیهانی با حدود 100 میلیارد ستاره در فاصله ی 32 میلیون سال نوری از زمین و در محدوده ی صورت فلکی ماهی است که به گونه ای مجلل و پر زرق و برق از روبرو دیده می شود. این کهکشان در دسته بندی کهکشان های مارپیچی، از رده ی Sc بوده* و طراحی عالی بازوهای مارپیچی خوش ریختش با خوشه های آبی رنگ ستاره ای و رگه های تیره ی غبار کیهانی آراسته شده‌است. این تصویر (در آسمان) پهنه ای به اندازه ی نصف قرص کامل ماه را می پوشاند و برای ثبت آن از نوردهی 19 ساعته در تلسکوپ 1.23 متری رصدخانه ی کالار آلتو در کوهستان Sierra de Los Filabres اسپانیا استفاده شده.
گستردگی چهره ی M47 در حدود 30,000 سال نوریست و در این تصویر می توان تابش سرخ رنگ اتم های هیدروژن که نشان دهنده ی مناطق بزرگ ستاره زاییست را هم در آن دید.
----------------------------------------------------------------
*نمودار رده بندی ریخت شناسانه ی کهکشان های مارپیچی:
(منبع نمودار: ویکیپدیا)
واژه نامه:
M74 - Calar Alto - spiral galaxy - island universe - constellation Pisces - Sc - spiral arm - star cluster - cosmic dust lane - full Moon - Sierra de Los Filabres - hydrogen atom - star-forming

منبع: apod.nasa.gov

کمان رنگ پریده آسمان شب

آیا تاکنون نوار کهکشان راه شیری را دیده اید؟ شاید هرگز شانس دیدن آن را به این شکل نداشته اید.
اگر در زمانی مناسب، در جایی تاریک با آسمانی صاف باشید، نواری رنگ پریده از نور را خواهید دید که از این سر تا آن سر آسمان کشیده شده. این نوار، صفحه ی کهکشان مارپیچی خودمان است. از آن جایی که خود ما درون این صفحه قرار داریم، به نظرمان می آید که این نوار دور زمین حلقه زده است.
البته تصویر دیدنی بالا از کمان کهکشان راه شیری، فراتر از دامنه ی دید چشم غیرمسلح است. این تصویر در واقع یک ترکیب دیجیتالی ژرف از 9 عکس است که با هم یک چشم انداز پانورامای 360 درجه ی کامل ساخته اند. این عکس به تازگی در پارک ملی تنه ریف، جزایر قناری اسپانیا گرفته شده و در آن آتشفشان تیده (Teide) نزدیک میانه ی تصویر و در پس چشم اندازی آتشفشانی با چندین تخته سنگ بزرگ دیده می شود. در دوردست و ورای این ساختارهای زمینی، شگفتی های آسمانی بسیاری دیده می شوند که با چشم غیرمسلح نیز قابل دیدنند، از جمله نوار کهکشان راه شیری، یک گوژ ماه فزاینده (ماهی گوژ که در شب های آینده کامل می شود) -درون کمان-، و خوشه ی باز ستاره ای پروین (می توانید آن را بیابید؟).
شگفتی های دیگری از آسمان نیز در این نمای ژرف به تصویر کشیده شده که به طور طبیعی فراتر از دریافت و دید انسان است؛ بسیاری از آن ها در این نسخه از تصویر با نامشان دیده می شوند. برای نمونه، یکی از این شگفتی ها حلقه ی بارنارد است که به شکل نیم حلقه ای سرخ رنگ زیر نوار کهکشان دیده می شود.

واژه نامه:
Milky Way - Galaxy - disk - spiral galaxy - arch - Teide - Tenerife - Canary Islands - Teide volcano - waxing Moon - Pleiades - open star cluster - Barnard's Loop

منبع: apod.nasa.gov

NGC 6872: غولی در دل طاووس

NGC 6872 با بیش از 400,000 سال نوری پهنا، یک کهکشان مارپیچی غول آساست که دستکم 4 برابر کهکشان بسیار بزرگ خودمان، راه شیری گستردگی داشته و با فاصله ی حدود 200 میلیون سال نوری، در صورت فلکی جنوبی طاووس قرار دارد.
کشیدگی قابل توجه اندام این کهکشان ناشی از برهم کنش‌های گرانشی است که میان آن و کهکشان کوچکتر همسایه، یعنی کهکشان IC 4970 در جریان است و احتمالن به ادغام و یکی شدن هر دو خواهد انجامید. IC 4970 را می توان درست زیر و سمت راست هسته ی بزرگ کهکشان در این چشم انداز رنگین کیهانی که با تلسکوپ جنوبی 8 متری جمینی در شیلی گرفته شده دید.
اندیشه و ایده ی عکسبرداری از این برخورد کلان کهکشانی متعلق به مقاله ی برنده ی یک رقابت است که سال گذشته توسط باشگاه اخترشناسی دبیرستان دخترانه ی سیدنی به رصدخانه ی جمینی فرستاده شد.
بنا به استدلال اعضای باشگاه، یک تصویر رنگی می‌تواند علاوه بر داشتن جنبه های زیبایی‌شناسی و الهام بخشی، چیزی بیش از تنها یک عکس زیبا باشد. آنها در مقاله ی برنده ی خود خاطرنشان کردند: «اگر به اندازه ی کافی از یک تصویر داده های رنگی به دست آید، تصویر می تواند به سادگی اطلاعاتی درباره ی توده های گوناگون ستاره ای، مناطق ستاره زایی، آهنگ نسبی ستاره زایی ناشی از برهم کنش، و درصد غبار و گاز در این کهکشان ها به ما بدهد.» 
(یادداشت سردبیر: اطلاعات مسابقه ی سال 2011 برای دبیرستان های استرالیا را از اینجا دریافت کنید.)

واژه نامه:
Galaxy - NGC 6872 - Sydney Girls High School Astronomy Club - spiral galaxy - Milky Way - constellation Pavo - Peacock - gravitational interaction - IC 4970 - Gemini South telescope - galaxy collision - Gemini Observatory - star formation - interaction

منبع: apod.nasa.gov

Blogger template 'Browniac' by Ourblogtemplates.com 2008

بالای صفحه