سنگی که خاکی جادویی بر سر ماه ریخت

* تکه سنگی به بزرگی پنج برابر شهر لندن در فضا پیش می رود. مقصد؟ "قطب جنوبِ آن سمت ماه"!

این سنگ با برخوردش یه ماه، سطح آن را تبدیل به دریایی درخشان از سنگ مذاب می کند. در چشم بر هم زدنی، خود سنگِ سرشار از فلز هم آب می شود، و آمیزه ای گداخته از هر دو، هم سنگ و هم ماه به بالا و به سوی فضای تاریک می پاشد. بیشتر این مخلوط بازگشته و نزدیک محل برخورد فرود می ریزد، بخشی به ابرهایی از پلاسما تبدیل شده و ناپدید می شود، و بخشی هم بسیار دورتر از محل برخورد، تا قطب دیگر ماه فرو می ریزند.

آشوب فرو می نشیند، ولی ماه برای همیشه تغییر می کند. زخمی بر چهره ی ماه باقی می ماند که از هر زخم دیگری در منظومه ی خورشیدی بزرگ تر است. (در این زمینه بخوانید: زمین روزگاری دو "ماه" داشته!) و اینک به نظر می رسد آنچه از این روبداد به جا مانده می تواند پاسخ یکی از بزرگ ترین رازهای ماه را در خود داشته باشد: چرا تنها مناطقی خاص از پوسته ی ماه خاصیت مغناطیسی دارند.

رازهای مغناطیس ماه
شواهد این برخورد سهمگین تا دهه ی 1960 میلادی، هنگامی که نگاه نخستین مدارگردهای ماه به سمت پنهان آن افتاد مورد توجه قرار نگرفته بود. این فضاپیماها در آن سوی ماه، حوزه ی بسیار پهناور آیتکن قطب جنوب را دیدند. بزرگ ترین دهانه ی شناخته شده که گستردگیش تا یک چهارم محیط سراسری ماه می رسد.

به زودی پس از آن فضانوردان آپولو نمونه هایی از پوسته ی ماه را به زمین آوردند و یک شگفتی آشکار شد -- آن سنگ ها آهنربایی بودند (خاصیت مغناطیسی داشتند). با وجودی که ماه امروزه میدان مغناطیسی سراسری ندارد، ولی این نشان داد که روزگاری، فلز مذاب -- مایعی که رسانایی الکتریکی دارد -- با چنان نیرویی پیرامون هسته ی ماه جریان یافته بوده که توانسته در گذشته یک میدان مغناطیسی سراسری را در آن تولید کند.

"گَرد جادویی"
فضاپیماهای بعدی که به گرد ماه می چرخیدند نقشه ی مناطق مغناطیده ی پوسته ی ماه را تهیه کردند و دریافتند که این مواد به جای آن که به طور یکنواخت در سطح پخش شده باشند -- چیزی که اگر ماه دارای یک میدان مغناطیسی با سرچشمه ی درونی بود می توانست رخ دهد -- پراکندگیشان به شکل لکه لکه است. صدها منطقه ی مغناطیسی، اغلب در آن سوی ماه، وجود دارد که توسط دشت های گسترده با پوسته ای که خاصیت مغناطیسیشان کم یا هیچ است در بر گرفته شده اند.

بن وایس از بنیاد تکنولوژی ماساچوست می گوید: «توضیح این حقیقت که [ماه] این میدان های مغناطیسی بی نظم و ناهنجار را تولید می کند دشوار است مگر این که گونه ای گرد و خاک جادویی (fairy dust) بر آن پاشیده شده باشد.»

این که بیشتر ماه غیرمغناطیده است قابل فهم می باشد. پوسته ی آن تا حد زیادی از آنورتوزیت تشکیل شده، سنگی کمیاب روی زمین که از شناور شدن کانی های سرشار از آلومینیوم روی تالابی از گدازه پدید می آید. فلزهای دیگر، مانند آهن، بسیار آسان تر مغناطیده می شوند، ولی پنداشته می شود این عناصر سنگین تر در همان آغاز پیدایش ماه، زمانی که ماه هنوز پس از پدید آمدنش در اثر برخورد میان زمین و جرمی به اندازه ی بهرام (مریخ)، مذاب بود، به سوی مرکز آن فرو رفتند. از سوی دیگر، سنگ های آسمانی فلزات سنگین بیشتری در خود دارند زیرا اغلب آن ها هرگز آنقدر داغ نشده اند که ذوب شده و به لایه هایی با چگالی های گوناگون بخش شوند.

اینک مارک ویچورک از دانشگاه دیدروی فرانسه نیز به همراه وایس و همکارانش می گوید که این خاک مغناطیسی جادوییِ ماه مربوط به همان سنگ فضایی به پهنای 200 کیلومتر بوده که با برخوردش، حوزه ی آیتکن قطب جنوب ماه را پدید آورد.

روی لبه
جرم این سنگ برابر با مجموع جرم همه ی شهاب سنگ هایی بود که به ماه خورده بودند. به گفته وایس: «این جسم مقدار فراوانی ماده به همراه آورد.» شبیه سازی های رایانه ای دانشمندان نشان می دهد که مواد مذاب پرتاب شده می بایست به همان جاهایی پاشیده باشند که در آن ها ناهنجاری های مغناطیسی یافته شده. وایس می گوید: «[اغلب آن ها] بر لبه ی بزرگ ترین دهانه ی برخوردی منظومه ی خورشیدی پاشیده شده اند.»

پس این سنگ کوه پیکر آسمانی منشا مواد مغناطش پذیر (magnetisable) را توضیح می دهد. نیروی ثبت شده ی این مغناطیس نشان می دهد که برخورد در آغاز پیدایش ماه رخ داده بوده، پیش از آن که ماه سرد شود و میدان مغناطیسی درونیش را از دست بدهد. این باعث شد اتم های فلزات درون مخلوط مذاب "سنگ - فلز" به خط شوند و آهنرباهای میله ای بسازند. چنانچه وایس می گوید، برای آزمودن این نظریه نیاز به آوردن نمونه هایی از سنگ های حوزه ی آیتکن قطب جنوب خواهیم داشت تا زمان برخورد را تعیین کنیم.

کاترین جانسون از دانشگاه بریتیش کلمبیا در ونکوور کانادا، که درگیر این پژوهش نبود، می گوید این نظریه بسیار ساده تر از توضیحات پیشین است که بنا بر برخی از آن ها، ابرهایی از پلاسما در پی رشته برخوردهایی کوچک تر روی سطح پیدای ماه، به اطراف آن جابجا شدند: «[با آن توضیحات] می بایست هر اتفاقی می افتاد.»

گرث کالینز، از کالج سلطنتی لندن در بریتانیا می گوید سنگ های فلزی مغناطیسی روی لبه ی حوزه ی آیتکن قطب جنوب می توانند هدفی خوب برای کاوش های آینده ی بشر باشند: «این می تواند منبعی بی بها و ارزشمند برای اجتماع های آینده ی انسان روی ماه باشد.»


واژه نامه:
rock - far side - moon - solar system - South Pole-Aitken basin - crater - Apollo - crust - Earth - magnetic field - core - Fairy dust - magnetism - Ben Weiss - Massachusetts Institute of Technology - anorthosite - aluminium-rich mineral - lava pool - metal - iron - Mars-sized - Space rock - Mark Wieczorek - meteoroid - Catherine Johnson - Gareth Collins

منبع: newscientist

0 دیدگاه شما:

Blogger template 'Browniac' by Ourblogtemplates.com 2008

بالای صفحه