دو گودال که ۱۰۰۰ شهاب سنگ به زمین فرستادند

* گمان می رود روزگاری که وستا کیسه مشت زنی منظومه ی خورشیدی بود به سر آمده.
این پیش سیاره با وجود ۳.۵ میلیارد سال بمباران شدن، همچنان خود را یک تکه و سرپا نگه داشته است.

تصاویر تازه از وستای ۴.۵ میلیارد ساله نشان می دهد که این پیش سیاره ی بیچاره در ۲ میلیارد سال گذشته مورد برخورد تکه سنگی به بزرگی ۶۰ کیلومتر قرار گرفته بوده، آن هم نه یک بار بلکه دو بار. و این برخوردها آنقدر جرم و مواد از این سیارک کندند که باعث پدید آمدن رده ای کامل از شهاب سنگ ها شدند. اگر هلن تروا "چهره ای داشت که هزاران کشتی را روانه ساخت"، وستا هم "ره آسیلویا" (Rheasilvia) و "ونه نیا" (Veneneia) را دارد، دهانه هایی که یک هزار شهاب سنگ پرتاب کردند.
این عکس که توسط فضاپیمای داون تهیه
شده، پراکندگی کانی ها در جنوبگان وستا را
نشان می دهد. تصویر بزرگ تر- (منبع)

اخترشناسان تا چند دهه گمان می کردند که وستا -دومین سیارک بزرگ منظومه ی خورشیدی- سرچشمه ی شهاب سنگ های هواردیت (howardite)، یوکریت (eucrite)، و دیاگونیت (diogenite) یا شهاب سنگ های HED بوده است. این دسته ی مشترک سنگ های آسمانی حدود ۶ درصد شهاب سنگ هایی که بر زمین می افتند را تشکیل می دهند: فهرستی از ۱۰۸۲ شهاب سنگ که روی زمین پیدا شده را در پایگاه داده های بولتن شهاب سنگی ببینید.
و در همین زمینه: شهاب سنگ هایی که از وستا آمده اند 

هم سیارک وستا و هم شهاب سنگ های HED نشانه های طیفی همسانی را در بر دارند؛ نشانه های طیفی که جدا از دیگر رده های شهاب سنگیست، و هر دو همانند گدازه های بازالتی از گونه ای که در هاوایی پیدا می شود هستند. مدار وستا به گرد خورشید هم مناسب گسیل خرده سنگ به زمین است. در همین حال در سال ۱۹۹۷، مشاهدات تلسکوپ فضایی هابل دهانه ی بزرگی را روی قطب جنوب این سیارک نشان داد. به گفته ی پل شنک از بنیاد ماه و سیاره در هیوستون تگزاس، این یک "مدرک جرم" [برای اثبات این که شهاب ها از وستا می آیند] بود. ولی هنوز رازهایی ناگشوده مانده بود.

برخورد درست و حسابی
آیا واقعن یک گودال تنها در قطب جنوب وستا می توانسته آنقدر مواد به فضا پرتاب کند که سرچشمه ی همه ی شهاب سنگ های HED به حساب آید؟ ژرفای این گودال چقدر بود و چند وقت پیش پدید آمد؟ و چند برخورد آنجا روی داده بوده؟ گمان می رود گروهی از سیارک ها به نام وستوئیدها (Vestoids) تکه هایی از وستا باشند که طی برخوردی بزرگ از آن کنده و جدا شده اند. ولی برخی پژوهش هایی که روی چگونگی حرکت آن ها انجام گرفته نشان داده که این سیارک ها به دو دسته ی جداگانه و مجزا تقسیم می شوند: یک دسته حدود یک میلیارد سال از دسته ی دیگر کهن تر است.

تصاویر تازه ی فضاپیمای داون Dawn متعلق به ناسا در حال رو کردن جزییات است. این فضاپیما در ۱۷ ژوییه ی ۲۰۱۱ وارد مدار وستا شد و تاکنون نزدیک به ۸۰ درصد سطح آن را مورد نقشه برداری و پیمایش قرار داده است. این عکس ها نشان می دهند که نیمکره ی شمالی وستا پوشیده از دهانه هاست، یادگار میلیاردها سال برخورد و بمباران. به گفته ی شنک: «وستا حسابی چکش خورده است.»

ولی هر چه گودال در نیمه ی جنوبی سیارک به جا مانده و حفظ شده بود، توسط یک برخورد سهمگین و غول آسا که به برآورد شنک و همکارانش، حدود یک میلیارد سال پیش رخ داد محو و ناپدید شد. دهانه ای که در اثر این برخورد روی سیارک قلدر ما پدید آمد به نام ره آسیلویا نامیده شد با ۵۰۰ کیلومتر پهنا، بیش تر از فاصله ی میان لندن تا دوبلین، که بیشتر سطح خود وستا را پوشانده است. ژرفای آن دستکم ۱۹ کیلومتر است و قله ای به بلندی ۲۰ کیلومتر در میانه اش دارد، بلندتر از قله ی موناکی در هاوایی.

این بدان معناست که جرمی که به وستا خورد می بایست ۵۰ تا ۶۰ کیلومتر پهنا می داشته، بزرگ تر از دهانه ی برخوردی چیکشلوب (Chicxulub) که پنداشته می شود به نابودی دایناسورهای زمین انجامید. خرده های این برخورد را می توان تا ۱۰۰ کیلومتری لبه ی آن نیز پیدا کرد. نیروی برخورد شیارهایی ژرف به جا گذارد که دور تا دور استوای وستا دیده می شوند. (ببینید: وستا، تمام رخ)
این نقشه ی مکان نگاری به دست آمده از فضاپیمای سپیدم، دو حوزه ی برخوردی بزرگ را در نیمکره ی جنوبی وستا نشان می دهد. رنگ ها نماینده ی بلندی سطح هستند. رنگ سرخ، جاهای بلند و رنگ آبی جاهای پست را نشان می دهد. ره آسیلویا، بزرگ ترین حوضه ی برخوردی وستا، قطری برابر ۵۰۰ کیلومتردارد و دانشمندان با شمارش دهانه های کوچک تری که روی آن پدید آمده، سنش را ۱ میلیارد سال برآورد نموده اند. حوضه ی دیگر "ونه نیا" می باشد با قطر ۴۰۰ کیلومتر که بخشی از آن زیر ره آسیلیوا قرار گرفته و دانشمندان سنش را دستکم ۲ میلیارد سال برآورد نموده اند. این نقشه به وسیله ی عکس های گرفته شده توسط دوربین تنظیم شونده‌ی داون در زمانی که در مدار نقشه‌برداری ارتفاع بالا، به بلندی میانگین ۶۸۰ کیلومتر بود درست شده. داون از ۳۰ سپتامبر ۲۰۱۱ در این مدار جای گرفت. تصویر بزرگ تر- (منبع)
دیدار با وِنه نیا
کریس راسل از دانشگاه کالیفرنیا، لوس آنجلس می گوید: «این بزرگ ترین حلقه ایست که در اثر یک برخورد می تواند پدید آید. ما تاکنون هرگز چیزی مانند آن ندیده بودیم.» گروه دانشمندان برآورد کردند که برخورد یاد شده، یک میلیون کیلومتر مکعب مواد را از قطب جنوب وستا پس زد، و بیشتر آن را به درون فضا پراکند. حجم کل برآوردی شهاب سنگ های HED به اضافه ی وستوییدها، ۱۰۰,۰۰۰ کیلومتر مکعب است، بنابراین برخورد ره آسیلویا می توانسته سرچشمه ی بسیاری از آن ها بوده باشد.

ولی پژوهشگران در زیر همه ی این ویرانه ها، یک دهانه ی برخوردی دوم یافتند، "ونه نیا"، تقریبن به همان گستردگی ره آسیلویا ولی نیمه پنهان زیر آن. پهنایش ۴۰۰ کیلومتر و ژرفایش ۱۲ کیلومتر است. شنک و همکارانش سن آن را حدود ۲ میلیارد سال تعیین کردند.

هسته ی آهنی
راسل می گوید: «جای شگفتی بود که در واقع، بخش جنوبی وستا مورد برخورد دو ضربه ی بسیار بزرگ سهمگین بوده.» وستا احتمالن می بایست در اثر این دو ضربه نابود می شده، اگر نشده به دلیل یک ویژگیش است که آن را بیشتر به سیاره مانند کرده تا سیارک: یک هسته ی آهنی. به گفته ی راسل وستا در یک میلیون سال نخست زندگیش کاملن گداخته و آب (مذاب) شده بود، و عنصرهای سنگین تر مانند آهن به سوی مرکزش فرو رفتند و پس از سرد شدن، یک هسته ی سفت فلزی را پدید آوردند.

سه تکه شهاب‌سنگ HED که از سیارک
غولپیکر وستا بر روی زمین افتادند. بافت
این سنگ‌ها نشان می‌دهد که با آهنگ های
گوناگونی بلوری شده اند
وی می افزاید: «وستا با هسته ی آهنیش محکم شده بود و به همین علت توانست از فروپاشی برهد. و همچنین از خوش شانسی ماست؛ چون راه های زیادی برای بازگشت به گذشته ی دور نداریم تا شواهدی از ماجراهای آن روزگار نخستین تاریخ به دست آوریم. [خوش شانسی از این که وستا حفظ شده و اسرار زیادی از آن روزگار برای ما می گوید]»

این سال های پررنج وستا روی خوش دیگری نیز دارد: شهاب سنگ های HED به قدری پرشمارند که شما هم می توانید یکی از آن ها را داشته باشید. راسل می گوید: «می توانید به یک فروشگاه گردآوری شهاب سنگ بروید و تکه ای از وستا را برای خود بخرید.»

در همین زمینه:
* نخستین دستاوردهای فضاپیمای داون
* این قطب جنوب سیارک وستاست
* نخستین نگاه داون به ساختار شیمیایی وستا 
* ناسا فیلمی سه بعدی از سیارک وستا منتشر کرد

واژه نامه:
Vesta - solar system - protoplanet - asteroid - meteorite - Helen - Troy - Rheasilvia - Veneneia - crater - howardite - eucrite - diogenite - HED - space rock - Earth - Meteoritical Bulletin Database - spectral signature - basaltic lava - Hawaii - Hubble Space Telescope - Paul Schenk - Lunar and Planetary Institute in Houston - Vestoid - Chicxulub - impact crater - equator - Chris Russell - Iron core - metallic core - mineral - topographic map - NASA - Dawn - framing camera - high-altitude mapping orbit - altitude

منبع: newscientist

0 دیدگاه شما:

Blogger template 'Browniac' by Ourblogtemplates.com 2008

بالای صفحه