"کیلونواختر": گونه‌ای تازه از انفجارهای ستاره‌ای

*این  گونه ی تازه از انفجارهای ستاره ای، در اثر برخورد دو ستاره ی نوترونی رخ می دهد و چون بیش از ۱۰۰۰ برابر یک نواختر (فوران انفجاری کوتوله ی سفید) انرژی تولید می کند، به نام کیلونواختر یا
هزارنواختر (kilonova) خوانده شده است.

تلسکوپ فضایی هابل ناسا گونه ی تازه ای از انفجارهای ستاره ای را دیده که به نام هزارنواختر یا کیلونواختر (kilonova) خوانده شده اند، و زمانی رخ می دهند که دو جرم چگال، مانند ستارگان نوترونی، به هم می خورند. هابل ماه گذشته نورِ رو به خاموشیِ یک کیلونواختر را دید که در پی یک فوران کوتاه پرتو گاما (GBR) در کهکشانی به فاصله ی حدود ۴ میلیارد سال نوری از زمین تابیده می شد [همان انفجار طلایی: * همه طلاهای زمین از برخورد ستارگان مرده پدید آمده].

نیال تنویر از دانشگاه لیستر بریتانیا و سرپرست گروهی از پژوهشگران که این پژوهش را انجام دادند می گوید: «با دیده شدن این انفجار، راز فوران های کوتاه پرتو گاما نیز سرانجام گشوده شد.»
این رشته عکس ها مدل کیلونواختر برای پدید آوردن یک فوران کوتاه پرتو گاما را نشان می دهند:. ۱) یک جفت ستاره ی نوترونی در یک سامانه ی دوتایی به گونه ای مارپیچ وار به گرد هم می چرخند. ۲) در چند هزارم ثانیه ی پایانی که دو ستاره می خواهند با هم یکی شوند، موادی به شدت رادیواکتیو (پرتوزا) پس می زنند. این مواد داغ و گسترده (منبسط) می شود، و فورانی از نور پدید می آورد که کیلونواختر یا هزارنواختر نامیده شده. ۳) آتشگوی کم نورشونده ای که پدید می آید، جلوی نور دیدنی (مریی) را می گیرد ولی نور فروسرخ را می گذراند. ۴) قرص پسماندی دو جرمِ یکی شده را در بر می گیرد؛ دو جرمی که شاید دیگر رمبیده و به یک سیاهچاله تبدیل شده باشند. تصویر بزرگ تر- اندازه های دیگر
فوران های پرتو گاما درخشش هایی از پرتوی بسیار پرانرژی هستند که از جهت هایی تصادفی در فضا پدیدار می شوند. آن ها بر دو گونه اند: بلند و کوتاه. تنویر توضیح می دهد: «بسیاری از اخترشناسان، از جمله گروه خود ما، پیش از این به شواهد بسیار زیادی دست یافته بودند که نشان می داد فوران های بلند پرتو گاما (فوران هایی که بیش از دو ثانیه دوام می‌آورند) در اثر رمبش ستارگان بسیار سنگین رخ می دهند.» [در همین زمینه: * ثبت شدیدترین فوران پرتو گاما]

ولی فوران های کوتاه اسرارآمیزتر بودند.

وی می افزاید: «ما تنها شواهد ضمنی ضعیفی در این باره در دست داشتیم که فوران های کوتاه [احتمالا] در اثر یکی شدن دو جسم فشرده و چگال رخ می دهند. به نظر می رسد نتایج کنونی این را به گونه ای قطعی اثبات می کند.»

اخترفیزیکدان ها فرآیندی که طی آن، فوران های کوتاه مدت پرتو گاما رخ می دهند را چنین پیش بینی کرده اند: یک جفت ستاره ی نوترونی ابَرچگال درون یک سامانه ی دوتایی، مارپیچ وار گرد هم می چرخند. این سامانه ی دوتایی با گسیل امواج گرانشی، چین و شکن هایی ریز در بافت فضا-زمان پدید می آورند. انرژی‌ای که توسط این امواج از دست می رود باعث می شود که دو ستاره به هم نزدیک و نزدیک تر شوند. در چندهزارم ثانیه های پایانی پیش از انفجار، دو ستاره در یک مارپیچ مرگ با هم یکی می شوند  و موادی به شدت رادیواکتیو (پرتوزا) پس می زنند. این مواد گرما گرفته، گسترده (منبسط) می شوند، و فورانی از نور می گسیلند.

"کیلونواختر"ی که در پی این روند رخ می دهد حدود ۱۰۰۰ بار درخشان تر از یک نواختر است، انفجاری که در اثر فوران یک کوتوله ی سفید رخ می دهد.

جنیفر بارنز و دنیل کیسن از دانشگاه برکلی کالیفرنیا و آزمایشگاه ملی لاورنس برکلی در یک مقاله ی تازه محاسبه های جدیدی ارایه کرده اند که نمای احتمالی کیلونواختر را پیش بینی می کند. به پیش بینی آن ها، همان پلاسمای داغی که این تابش را تولید می کند، جلوی نور دیدنی (مریی) را هم باید بگیرد و باعث شود فوران انرژی از کیلونواختر تا چند روز [تنها] در محدوده ی فروسرخ-نزدیک ادامه یابد.
این عکس ها توسط تلسکوپ فضایی هابل ناسا گرفته شده و گونه ی تازه ای انفجار ستاره ای را نمایان می کنند که در پی یکی شدن دو جسم چگال رخ می دهد: یا دو ستاره ی نوترونی یا یک ستاره ی نوترونی و یک سیاهچاله. کهکشانی که در عکس میانی-سمت چپ می بینید فوران پرتو گامای GRB 130603B در آن رخ داد که اثرهای بلند مدتش در۱۳ ژوئن دیده شدند ولی تا ۳ ژوئیه همان هم ناپدید شد. تصویر بزرگ تر- اندازه های دیگر
در روز ۳ ژوئن یک شانس نامنتظره برای آزمایش این الگو به دست آمد. در آن روز، تلسکوپ فضایی سویفت ناسا یک فوران پرتو گامای به شدت درخشان و نیرومند را مشاهده کرد؛ فورانی که به عنوان GRB 130603B نامیده شد. گرچه تابش های پرتو گامای آغازینِ این فوران تنها یک دهم ثانیه به درازا کشید، ولی تقریبا ۱۰۰ میلیارد بار درخشان تر از روشنی کیلونواختری بود که در پی‌ دیده شد.

از ۱۲-۱۳ ژوئن هم تلسکوپ هابل جستجوی جایگاه فوران آغازین را شروع کرد، و یک جسم سرخ و کم نور را در آن یافت. یک بررسی جداگانه که روی داده های گرد آمده توسط یک گروه پژوهشی دیگر انجام شد نیز این را تایید نمود. رصدهای بعدی هابل در ۳ ژوییه نشان داد که چشمه ی این فوران ناپدید شده، بنابراین شواهد کلیدی از این که آن تابش فروسرخ ناشی از یک انفجار همراه با ادغام دو جسم بوده به دست آمد.

دستاوردهای این گروه روز ۳ اوت در یک شماره ی آنلاین ویژه ی نشریه ی نیچر منتشر شد.

در همین زمینه: * در جستجوی خاستگاه طلا * پس تابی از دور، خیلی دور! * انفجاری که به کشف دو کهکشان باستانی انجامید * آیا در سده ۸ میلادی، انفجاری کیهانی نزدیک زمین رخ داده بوده؟     

واژه نامه:
NASA - Hubble Space Telescope - stellar blast - kilonova - fireball - short gamma ray burst - GRB - galaxy - Earth - Nial Tanvir - neutron star - binary system - gravitational radiation - space-time - radioactive - Jennifer Barnes - Daniel Kasen - plasma - near-infrared - Swift - GRB 130603B - journal Nature - black hole

6 دیدگاه شما:

ناشناس

ممنون از این گزارش و سایت زیبا
در ضمن نواختر یه واژه فارسی است و بهتر بود به جای کیلونواختر در همه جای این نوشته از همان هزارنواختر استفاده می‌کردید.

سیامک

سلام دوست گرامی خسته نباشید.
البته نو اختر اگر فارسی هم باشه چندان اسم پر مغزی نیست.همان سوپر نوای انگلیسی رو با بد سلیقگی گرته برداری کردن.ضمنن واژه کیلو در تمام زبانها و گویشها استفاده می شه و حالت جهانی و مرجع پیدا کرده.به نظر من عوض کردن این جور لغات نتیجه معکوس داره.

یک ستاره در هفت آسمان

درود بر هر دو دوست گرامی
سپاس از نظرتون
بله سیامک جان. نواختر یک گرته برداری ناشیانه از نووا هست ولی خوب جاافتاده دیگه. نه؟
درباره ی ولژه ی "کیلو" هم بالاخره متوجه نشدم، کیلو له نظرتون بهتره یا هزار؟
دوست ناشناس که "هزار" رو بهتر می پسندند

یک ستاره در هفت آسمان

راستش رو بخواید این مطلب چندان خاص نبود ولی من همین که دیشب دیدمش، به سرعت و تنها به خاطر همین واژه ترجمه اش کردم؛ چون به عنوان وبلاگ نوبسی که احساس مسئولیت می کنه، می حواستم تا دیر نشده برای این واژه ی تازه یک هم ارز فارسی پیدا کنم

هما

سلا به شما
و سلام به سیامک عزیز که از دوستان ماندگار در اینجا هستن و از نظراتشون خوشحال میشم.
بابت ترجمه این مطلب هم خیلی ممنون.

یک ستاره در هفت آسمان

درود بر شما همابانو
من هم از لطف و محبت و توجه هر دوی شما دوستان گرامی به نوشته های این وبلاگ ممنون و سپاسگزارم

Blogger template 'Browniac' by Ourblogtemplates.com 2008

بالای صفحه