آیا این روش ساخته شدن سیاره های دو-ستاره ای است؟

* پژوهشگران با بهره از ALMA برای نخستین بار در یک سامانه ی دو-ستاره ای جریانی از گاز را دیده اند که از قرص غول پیکر بیرونی به سوی فضای درونی سامانه روان است.
* این ویژگی که تاکنون به چشم دیده نشده بود، شاید مسئول پایدار ماندن یک قرص دوم و کوچک تر از مواد سیاره ساز باشد که اگر این جریان نبود، مدت ها پیش ناپدید می شد.
این برداشت هنری گاز و غبار پیرامون یک سامانه ی دو-ستاره ای به نام GG گاو-آ را نشان می دهد. پژوهشگران با کمک از آلما در منطقه ی میان دو قرص این سامانه، جریانی از گاز یافته اند. این شاید به سیاره ها امکان دهد تا در محیط این سامانه ی دوتایی که از نظر گرانشی محیطی پرآشوب است شکل بگیرند. نیمی از ستارگان خورشیدسان در سامانه های دوتایی به دنیا می آیند، و این بدان معناست که این یافته ها پیامدهای عمده ای برای شکار فراسیاره ها خواهد داشت. تصویر بزرگ تر
نیمی از ستارگان خورشیدسان در سامانه های دوتایی به دنیا می آیند. این بدان معناست که یافته های تازه پیامدهای بزرگی برای شکار فراسیاره ها خواهد داشت. این دستاوردها در شماره ی ۳۰ اکتبر ۲۰۱۴ نشریه ی نیچر منتشر شده.

یک گروه از پژوهشگران به رهبری آنه دوتری از آزمایشگاه اخترفیزیک در بوردوی فرانسه و CNRS از آرایه ی بزرگ میلیمتری/زیرمیلیمتری آتاکاما (آلما، ALMA) کمک گرفتند تا پراکندگی گاز و غبار در یک سامانه ی چند-ستاره ای به نام "GG گاو-آ" (GG Tau-A) را مشاهده نمایند (۱). سن این جرم تنها چند میلیون سال است و با فاصله ی حدود ۴۵۰ سال نوری از زمین، در راستای صورت فلکی گاو (ثور) دیده می شود.

جی جی گاو-آ مانند چرخی در یک چرخ دیگر است: یک قرص بیرونی بزرگ دارد که کل سامانه را در بر گرفته، و یک قرص درونی هم به گرد ستاره ی اصلی مرکزی. جرم این قرص درونی تقریبا هم ارز جرم سیاره ی مشتری است. وجود آن برای اخترشناسان به یک راز شگفت انگیز تبدیل شده بود زیرا دارد مواد پیکره اش را با چنان نرخی به ستاره ی مرکزی می دهد که می بایست مدت ها پیش ذخیره اش به پایان می رسید و ناپدید می شد.
این نمای میدان-گسترده بخشی از آسمان پیرامون
سامانه ی چند-ستاره ای جوان GG گاو را نشان
می دهد که بسیار نزدیک به مرکز چارچوب دیده
می شود. در این چارچون همچنین یک ابر غباری
و نیز نشانه ی ستاره زایی را نزدیک لبه ی بالایی
می بینیم. این سامانه هم مانند خود جی‌جی گاو،
بخشی از مجموعه ی ابر تاریک گاو است، یکی
از نزدیک ترین مناطق ستاره زایی به سیاره ی
زمین. تصویر بزرگ تر


این دانشمندان زمانی که در حال رصد این ساختارها به کمک آلما بودند، چیزی هیجان انگیز را یافتند: توده های گاز در ناحیه ی میان دو قرص. این دیده ها نشان می دهند که مواد دارد از قرص بیرونی به قرص درونی منتقل می شود و بدین ترتیب، یک شاهراه میان دو قرص پدید آمده که مانع از ته کشیدن مواد قرص دوم می شود (۲).

دوتری توضیح می دهد: «جریان مواد میان این دو قرص در شبیه سازی های رایانه ای پیش بینی شده بود ولی تاکنون دیده و تصویربرداری نشده بود. دیدن این توده ها نشانگر آنست که مواد دارند میان دو قرص جابجا می شوند و به یکی اجازه می دهند تا دیگری را تغذیه کند. این مشاهدات به ما نشان می دهد که مواد قرص بیرونی می تواند قرص درونی را تا مدت ها پایدار نگه دارد. این پیامدهای عمده ای برای توانایی سیاره زایی دارد.»

سیاره ها از مواد به جامانده از تولد ستارگان ساخته می شوند که یک فرآیند کُند است، و این بدان معناست که شرط لازم برای شکل گیری سیاره ها وجود یک قرص پایدار و دیرپا از مواد است. اگر همین فرآیند تغذیه ی قرص درونی که اکنون به کمک آلما دیده شده در سامانه های چند-ستاره ای دیگر هم رخ بدهد، پس این یافته ها شمار گسترده ای از جایگاه های تازه ای را به ما معرفی می کند که می توان در آینده برای یافتن فراسیاره ها جستجویشان کرد.

اخترشناسان در آغاز جستجوی فراسیاره ها، به تک-ستاره های خورشیدسان نگاه می کردند (۳). به تازگی نشان داده شده که درصد بزرگی از سیاره های غول پیکر به گرد سامانه های دو-ستاره ای می چرخند. اکنون پژوهشگران نگاه خود را جلوتر برده و بررسی احتمال وجود سیاره هایی که به گرد تک ستارگانِ درون سامانه های چند-ستاره ای می چرخند را نیز آغاز کرده اند. این یافته ی تازه از احتمال وجود این گونه سیاره ها پشتیبانی می کند و زمینه ی مساعد دیگری برای شکار به شکارچیان فراسیاره ها می دهد.

امانوئل دی فولکو، یکی از نویسندگان این پژوهشنامه در پایان چنین می گوید: «تقریبا نیمی از ستارگان خورشیدسان در سامانه های دوتایی به دنیا آمده اند. این بدان معناست که ما سازوکاری را برای پایداری و حفظ ستاره زایی یافته ایم که در مورد شمار چشمگیری از ستارگان کهکشان راه شیری کاربرد دارد. مشاهدات ما یک گام به جلو در شناخت درست روند سیاره زایی است.»

یادداشت ها:
۱) سامانه ی GG گاو-آ عضو یک سامانه ی چند-ستاره ایِ پیچیده تر به نام GG گاو است. مشاهدات تازه ای که با بهره از VLTI روی GG گاو-آ انجام شده نشان داده که یکی از این ستارگان -GG گاو-آ ب (GG Tau Ab) که قرصی گرداگردش ندارد- خودش یک دوتایی نزدیک به هم است و از دوستاره ی GG گاو-آب۱ و گاو- آب۲ تشکیل شده. این به معرفی یک جزء پنجم در سامانه ی GG گاو انجامید.

۲) یکی از دستاوردهای پیشین آلما نشان دهنده ی نمونه ای از یک تک ستاره بود که مواد از بخش بیرونی قرصش به درون سرازیر شده بود.

۳) از آن جایی که مدارها در سامانه های دو-ستاره ای پیچیده ترند و پایداری کمتری هم دارند، باور بر این بود که یافتن سیاره های در حال شکل گیری در آن ها چالش بیشتری می طلبد تا سامانه های تک ستاره ای.

در همین زمینه: * سیاره های دو-خورشیدی زندگی پذیرترند!

واژه نامه:
ALMA - Ezekiel - binary system - planet - Sun - exoplanet - Nature - Anne Dutrey - Laboratory of Astrophysics - CNRS - Atacama Large Millimeter/submillimeter Array - multiple-star system - GG Tau-A - Earth - constellation of Taurus - The Bull - star - Jupiter - planet - Emmanuel Di Folco - Milky Way - GG Tauri - VLTI - GG Tau Ab - GG Tau-Ab1 - GG Tau-Ab2 - GG Tau - Taurus Dark Cloud - star-forming region

برج شیاطین زیر نمادهای کیهانی هالووین

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
در این چشم انداز گسترده که از به هم پیوستن ۱۶ نما درست شده، سازند اسرارآمیزی به نام برج شیاطین را می بینید که از چمنزارهای شمال خاوری وایومینگ آمریکا سر به آسمان تاریک شبانگاهی برافراشته است.
بر پس زمینه ی تصویر، ابرهای نازک و زردرنگ را می بینیم و بالاتر از آن ها هم نور سبزفام و وهم انگیز هواتاب دیده می شود. در دوردست های آسمان نیز خوشه های ستارگان و سحابی های کهکشان راه شیری که با هم به سوی قلمروی مرکزی کهکشان در سمت راست چارچوب کمانی ساخته اند.
گفتن ندارد که در این چشم انداز، خود کهکشان راه شیری چهره ها و نماهای ترسناک و فراموش نشدنی ویژه ی هالووین را در بر دارد، چیزهایی مانند ارواح، یک جمجمه ی آتشین، یک چشم درخشان و جاروی جادوگر. اگر نمی ترسید (!) به تصویر زیر نگاه کنید که در آن، نام همه ی این ها کنارشان نوشته شده.
هالووین خوب و خوشی داشته باشید!
این تصویر در اندازه ی کمی بزرگ تر
واژه نامه:
Devils Tower - airglow - star cluster - nebula - Milky Way galaxy - halloween - ghost - flaming skull - witch's broom

منبع: apod.nasa.gov

کهکشانی در دست دوشیزه

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
این تصویر تماشایی و زیبا را تلسکوپ فضایی اسا/ناسای هابل با دوربین پیشرفته ی نقشه برداری خود (ACS) گرفته. رگه ی درخشانی که از این سر تا آن سر چارچوب می بینید کهکشانی به نام NGC ۴۷۶۲ است که از چشم انداز ما، از لبه دیده می شود (یک کهکشان لبه-نما). در گوشه و کنار پس زمینه ی تصویر هم شماری کهکشان دوردست پراکنده شده اند.

NGC ۴۷۶۲ حدود ۵۸ میلیون سال نوری از زمین دور است و در راستای صورت فلکی دوشیزه (سنبله) دیده می شود. این کهکشان عضو خوشه ی دوشیزه است و از همین رو با عنوان VCC ۲۰۹۵ هم شناخته می شود؛ VCC کوتاه شده ی "کاتالوگ خوشه ی دوشیزه" است. این کاتالوگ سیاهه ای از بیش از ۲۰۰۰ کهکشان در منطقه ی خوشه ی دوشیزه است. خوشه ی دوشیزه جایگاهی برجسته در مرکز ابَرخوشه ی دوشیزه دارد، همان ابرخوشه ای که گروه محلی خودمان هم در آنست [و همگی با هم در ابرخوشه ی لانیاکی جای گرفته اند-م].

در گذشته اخترشناسان NGC ۴۷۶۲ را یک کهکشان مارپیچی میله ای می پنداشتند که ولی اکنون دریافته اند که یک کهکشان عدسی است، گونه ای کهکشان میانجی که در رده بندی کهکشان ها، میان کهکشان های مارپیچی و بیضیگون جای می گیرد. از آن جایی که ما این کهکشان ویژه را از لبه می بینیم، شناسایی و تعیین شکل واقعی‌اش برایمان دشوار است، ولی اخترشناسان پی برده اند که از چهار جزء اصلی تشکیل شده: یک کوژی مرکزی، یک میله، یک قرص یا صفحه ی انبوه و پرپشت، و یک حلقه ی بیرونی.

صفحه ی کهکشان NGC ۴۷۶۲ نامتقارن و تاب خورده است، و دلیلش می تواند آن باشد که این کهکشان در گذشته، یک کهکشان کوچک تر که روزگاری همدمش بوده را در فرآیندی خشونت بار بلعیده است. احتمالا پس مانده های این کهکشان کوچک تر درون صفحه ی NGC ۴۷۶۲ جای گرفته و با توزیع دوباره ی گازها و ستارگان آن، پیکره بندی صفحه اش را دگرگون کرده اند.

NGC ۴۷۶۲ همچنین دارای یک هسته ی کهکشانی فعال از گونه ی Liner است، یک ناحیه ی مرکزی به شدت پرانرژی. این هسته به دلیل خط نشری ویژه ی درون طیفش شناسایی پذیر است، طیفی که همچون یک "اثر انگشت اتمی" رفتار کرده و به اخترشناسان اجازه می دهد ساختار ترکیبی ناحیه ی آن را بسنجند (۱).

یادداشت:
۱) واژه ی Liner کوتاه شده ی Low-ionization nuclear emission-line region است و به معنای هسته ایست که خطوط نشری طیفش عمدتا از آنِ اتم هایی با یونش کم یا کاملا خنثا مانند O ،O ،+N+، و S+ باشد. (منبع)

واژه نامه:
galaxy - NASA - ESA - Hubble Space Telescope - Advanced Camera for Surveys - ACS - edge-on - NGC 4762 - constellation of Virgo - The Virgin - Virgo Cluster - VCC 2095 - Virgo Cluster Catalogue - Virgo supercluster - Local Group - barred spiral galaxy - lenticular galaxy, - elliptical - central bulge - bar - cannibalising - morphology - Liner-type Active Galactic Nucleus - spectral line emission - atomic fingerprint -

منبع: spacetelescope

شیوه ای نوین برای یافتن امواج گرانشی انیشتین

* به گفته ی پژوهشگران، امواج گرانشی که چین و شکن های نادیدنی در بافت فضازمان هستند را شاید بتوان با نگاه کردن به ستارگانی که نورشان افزایش می یابد پیدا کرد.

نخستین بار آلبرت انیشتین بود که وجود این امواج رازگونه را در نظریه ی نسبیت عام خود پیش بینی کرد. ادازه ی این امواج بستگی به جرم اجسامی که آن ها را پدید می آورند دارد.
دیدگاه یک هنرمند از امواج گرانشی پدید آمده
توسط دو سیاهچاله ای که به گرد هم می چرخند.
درین باره بخوانید:
* رقص دو سیاهچاله در کهکشان 3C 75
و: * تانگوی گرانشی دو سیاهچاله در قلب یک
کهکشان دوردست

نویسنده ی اصلی این پژوهش، بری مک کرنان که یک اخترفیزیکدان در موزه ی تاریخ طبیعی آمریکا در نیویورک است می گوید: «امواج گرانشی از اجرام شتابدار گسیلیده می شود. امواج بسیار بزرگ از اجرام بسیار بزرگ، مانند سامانه هایی که سیاهچاله های در حال ادغام دارند گسیلیده می شوند.»

دانشمندان تاکنون نتوانسته اند امواج گرانشی را به طور مستقیم ببینند، با این حال پژوهشگران همچنان به تلاش برای آشکارسازی آن ها به کمک آزمایش هایی که از لیزر بهره می برند در فضا و روی زمین ادامه می دهند. این امواج برهم کنش بسیار ضعیفی با ماده دارند و یکی از دلایل دشوار بودن مشاهده ی آن ها در فضازمان نیز همین است.

اکنون مک کرنان و همکارانش ادعا می کنند که امواج گرانشی می توانند با تاثیری که بر درخشان تر شدن ستاره ها می گذارند، بیش از آن چه تاکنون پنداشته می شد بر روی ماده اثر داشته باشند.

مک کرنان به اسپیس دات کام گفت: «این شگفت انگیز است که ۱۰۰ سال پس از ارایه ی نظریه ی نسبیت عام توسط انیشتین، هنوز هم این نظریه می تواند شگفتی های غافلگیر کننده ای را برایمان بیافریند. چیزی که در ذهن ما اخترشناسان بوده اینست که برهم کنش میان ماده و امواج گرانشی بسیار ضعیف و قابل چشمپوشی است، ولی این اندیشه ی درستی نیست.»

به گفته ی این پژوهشگران، ستارگانی که بسامد نوسانشان با بسامد امواج گرانشی که از درونشان می گذرد برابر باشد، می توانند انرژی فراوانی از این موج ها جذب کنند.

مک کرنان می گوید: «می توانید امواج گرانشی را همانند صداهای یک پیانو در نظر بگیرید، و ستارگان را همانند سیم لرزان یک ویولون که کنار پیانو نگه داشته شده. اگر بسامد آن صداها با بسامد سیم ویولون برابر باشد، پدیده ی بازآوایی (رزنانس، تشدید) می تواند رخ دهد و سیم با آن صداها هم-آوا شود.» وی می افزاید که اگر ستاره ای از این راه مقدار فراوانی انرژی از امواج گرانشی بگیرد، می تواند پف کرده و درخشان تر از حالت عادی به نظر بیاید.

یکی از چالش ها، تعیین اینست که آیا ستاره ای که اخترشناسان آن را در حال درخشان تر شدن دیده اند، در اثر امواج گرانشی چنین تغییری کرده یا در اثر عاملی دیگر. به گفته ی این پژوهشگران، کلیدِ دیده شدنِ اثرهای امواج گرانشی، نگاه کردن به گروه های بزرگی از ستارگان است.»

مک کرنان می گوید: «به نظر ما، اگر یک دسته ستاره نزدیک یک سامانه از سیاهچاله های در حال ادغام بوده و مورد برخورد امواج گرانشی [ناشی از گرانش سیاهچاله ها] باشند، ستاره های پرجرم تر زودتر از دیگران روشناییشان افزوده خواهد شد.» «این مانند فشردن کلیدهای پیانو است که نواختنش را از گام های پایین بیاغازیم.»

وی در ادامه می گوید همچنان که سیاهچاله ها به هم نزدیک و نزدیک تر می شوند، بسامد امواج گرانشی که از آن ها تولید می شود افزایش می یابد، «و بنا به چشمداشت ما، ستارگان کوچک تر باید شروع به روشن تر شدن بکنند.» «اگر ما جمعیتی از ستارگان را ببینیم که در آن به گونه ای پیوسته، روشنی ستارگان کوچک تر در پی ستارگان بزرگ تر افزایش می یابد، این می تواند نشانه ای از امواج گرانشی باشد.»

این پژوهش همچنین روشی متفاوت را برای دیدن نامستقیمِ امواج گرانشی ارایه می کند. اگر دانشمندان آشکارسازهای امواج گرانشی را در فضا یا روی زمین پیشرفت دهند، زمانی که یک ستاره از برابر چشمه های نیرومند امواج گرانشی مانند سیاهچاله های یکی شونده بگذرد، آشکارسازها شاید بتوانند اُفتی را در شدت آن امواج ببینند. این در صورتی رخ خواهد داد که آن ستاره ی گذرنده با بسامد مناسبی نوسان داشته باشد.

مک کرنان در بیانیه ای گفت: «ما همیشه فکر می کنیم که چیزهایی جلوی ستارگان را می گیرند و برعکسش را در نظر نمی آوریم [این که خود ستارگان یک گرفتگی ایجاد کنند-م].»

مک کرنان و همکارانش ساویک فورد، بنس کوچیس، و زولتان هیمان، جزییات یافته های خود را در نگارش آنلاین ماهنامه ی انجمن سلطنتی اخترشناسی منتشر کردند.


واژه نامه:
Albert Einstein - general relativity - gravitational wave - Barry McKernan - American Museum of Natural History - black hole - laser - spacetime - frequency - piano - violin - resonance - star - pitch - Saavik Ford - Bence Kocsis - Zoltan Haiman - Monthly Notices of the Royal Astronomical Society

منبع: Space.com

وقتی ابر رنگین کمانی مانع تماشای خورشیدگرفتگی می شود

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
گاهی ممکن است چشم انداز ما از خورشیدگرفتگی خراب شود ولی به شیوه ای جالب.
یک وبلاگ نویسِ معروف در رشته ی ستاره شناسی، پنج شنبه ی گذشته سرگرم تماشای خورشیدگرفتگی جزیی و عکسبرداری از آن بود که چند بار توده های ابر جلوی خورشید آمدند و دیدگاه او از خورشیدگرفتگی را به مدتی پوشاندند.
ولی در همین هنگام یکی از ابرهای آن نزدیکی به گونه ای نامنتظره، پدیده ای کمیاب را به نمایش گذاشت: پدیده ی "ابر رنگین کمانی" یا Iridescent Cloud.
این نمایش رنگارنگ که گاهی رخ می دهد، بخشی از یک پدیده ی آشناترِ خورشید به نام هاله ی خورشید است و در اثر پراش نور خورشید توسط یک لایه ی نازک از قطره های تقریبا هم اندازه ی آب روی می دهد.
در این فرآیند، هر یک از رنگ های گوناگون نور خورشید با زاویه های اندک متفاوتی می شکنند و بنابراین از جهت های اندکی متفاوت هم به چشم بیننده می رسند [در نتیجه نور به رنگ های گوناگونش تجزیه می شود و مانند رنگین کمان دیده می شود-م]. نمایشی که اینجا می بینید هم بسیار روشن بود و هم طیف رنگ هایی که در آن پدیدار شد به گونه ی نامعمولی گسترده بود.
دو رگه ی سفیدی که سمت راست تصویر می بینید هم رد پَس‌دمه های یک هواپیما هستند.

واژه نامه:
Iridescent Cloud - partial solar eclipse - blogger - Sun - iridescence - solar corona - diffraction - deflect - contrail - airplane

منبع: apod.nasa.gov

غول یک چشم به تلسکوپ هابل خیره شده!

در این تصویر به نظر می رسد که سیاره ی مشتری، غول فرمانروای سامانه ی خورشیدی دارد از گوشه ی چشم ما را نگاه می کند! ولی در حقیقت این ترفند هابل برای گرفتن این عکس بوده!

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
تلسکوپ هابل در ۲۱ آوریل ۲۰۱۴، سرگرم دیده بانی تغییرات در لکه ی سرخ بزرگ مشتری (GRS) بود. در آن هنگام سایه ی گانیمد، بزرگ ترین ماه آن که داشت از روی سیاره می گذشت، به مرکز لکه ی توفانی رسید و نمایی را پدید آورد که گویی این سیاره ی غول پیکر در مرکز "چشم" ۱۰ هزار مایلی‌اش یک مردمک دارد.

بدین ترتیب برای لحظه ای، مشتری همانند سیکلوپ، غول یک چشم شد و به پشت سر، به هابل "زل زد".

واژه نامه:
Jupiter - planet - solar system - Hubble - Great Red Spot - GRS - Jovian moon - Ganymede - pupil - Cyclops

منبع: nasa

عقب و جلو رفتن سیاره بهرام در آسمان

چگونه می شود که سیاره ی بهرام (مریخ) در آسمان زمین رو به عقب حرکت می کند؟
بیشتر وقت ها جابجایی ظاهری بهرام در آسمان سیاره ی زمین در یک جهت است؛ یک حرکت آرام ولی پیوسته بر پس زمینه ی ستارگان دوردست.
با این حال تقریبا هر دو سال یک بار، در همان حال که زمین و بهرام به گرد خورشید می چرخند، زمین از بهرام پیشی گرفته و جلو می زند
در تازه ترین مورد این جلو افتادن که از اواخر سال گذشته آغاز شده، بهرام مانند همیشه بزرگ و پرنور دیده می شد؛ و همچنین به نظر می رسید که جهت حرکتش در آسمان وارونه شده و رو به عقب جابجا می شود. این پدیده را به نام حرکت بازگشتی یا رجعی می شناسیم. تصویر متحرک (gif) روبرو را ببینید:
تصویر امروز از همگذاری دیجیتالی یک رشته عکس درست شده و ستارگان پس زمینه در همه ی آن ها یکسان است. در تصویر زیر می توانید از جزییات هر یک از این نماها آگاه شوید.
چنانچه می بینید، مسیر جابجایی بهرام در آسمان، یک حلقه ی باریک ظاهری می سازد. مرکز حلقه مربوط به زمانیست که زمین از بهرام گذشت و از آن جلو زد، و اوج حرکت بازگشتی در آن نقطه بود.
حرکت بازگشتی را برای دیگر سیاره های سامانه ی خورشیدی که نسبت به زمین از خورشید دورترند هم می توان دید.
این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
تصویر مربوط به آغاز حرکت بازگشتی بار پیشِ بهرام را دراینجا ببینید: * بهرام در یک حلقه

واژه نامه:
Mars - Earth - star - Sun - retrograde motion - Solar System - planet

منبع: apod.nasa.gov

دو خانواده از دنباله دارها پیرامون یک ستاره بیگانه شناسایی شد

* گروهی از اخترشناسان فرانسوی با بهره از دستگاه HARPS روی رصدخانه ی لاسیلای اِسو (ESO) در شیلی کامل‌ترین سرشماری از دنباله دارهای پیرامون یک ستاره ی دیگر که تاکنون انجام شده را ارایه کرده اند.
* این دانشمندان حدود ۵۰۰ دنباله دار که به گرد ستاره ی بتا سه پایه می چرخند را بررسی کرده و دریافته اند که این فرا-دنباله دارها از دو خانواده ی جداگانه هستند: فرادنباله دارهای پیری که چندین بار از نزدیک ستاره گذشته اند، و فرادنباله دارهای جوان تر که احتمالا به تازگی از فروپاشی یک یا چند جرم بزرگ تر پدید آمده اند.
برداش هنری از دنباله دارهای پیرامون ستاره ی بتا سه پایه.  اندازه ی بزرگ تر
بتا سه پایه (β Pictoris) یک ستاره ی جوان در فاصله ی ۶۳ سال نوری از خورشید است. این ستاره تنها حدود ۲۰ میلیون سال سن دارد و با قرصی غول پیکر از مواد در بر گرفته شده: یک سامانه ی سیاره ای جوان و بسیار پویا که گاز و غبارهای درونش از بخار شدن دنباله دارها و برخورد سیارک ها تامین می شود.

فلاوین کیفر (از IAP/CNRS/UPMC)، که نویسنده ی اصلی این پژوهش است چنین توضیح می دهد: «بتا سه پایه یک هدف بسیار هیجان انگیز است! رصدهای مفصلی که از فرا-دنباله دارهای پیرامون آن انجام شد به ما سرنخ هایی می دهد که به شناخت فرآیندهایی که در این گونه از سامانه های سیاره ای جوان رخ می دهد کمک می کند.»

اخترشناسان از حدود ۳۰ سال پیش دگرگونی های کوچکی را در نور بتا سه پایه می دیده و می پنداشته اند که در اثر گذر دنباله دارها از جلوی خود ستاره پدید می آیند. دنباله دارها خود اجرامی کوچک، به اندازه ی چند کیلومتر هستند، ولی چون آب فراوانی در خود دارند، به هنگام نزدیک شدن به ستاره، آب هایشان بخار می شود و دُم هایی غول پیکر از گاز و غبار پدید می آورند. همین دم ها می توانند بخشی از نور ستاره که از درونشان می گذرد را جذب کنند [و نور ستاره را از چشم ما کم کنند-م]. نور اندک این فرادنباله دارها در برابر نور خیره کننده ی ستاره آن چنان کم توان است که نمی توان آن ها را از روی زمین به طور مستقیم دید و به تصویر کشید.

ستاره ی بتا سه پایه در طیف فروسرخ
دو لکه ی آتشین، همان قرص مواد پیرامونش
هستند. تصویر بزرگ تر
این اخترشناسان برای بررسی دنباله دارهای بتا سه پایه، بیش از ۱۰۰۰ رصدی که از ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۱ با بهره از دستگاه HARPS روی تلسکوپ ۳.۶ متری ESO در رصدخانه ی لاسیلای شیلی انجام شده بود را بررسی و موشکافی کردند.

آن ها یک نمونه متشکل از ۴۹۳ فرادنباله دار متفاوت را برگزیدند. برخی از این دنباله دارها چندین بار و به مدت چند ساعت مشاهده شده بودند. با بررسی های دقیق، سرعت و اندازه ی ابرهای گازی آن ها اندازه گرفته شد. برخی از ویژگی‌های مداری هر یک از این دنباله دارها، مانند شکل و جهت گیری مدار و فاصله از ستاره، هم از این راه دریافته شد.

بررسی صدها فرادنباله دار در تنها یک سامانه ی فراسیاره ای کار بی سابقه ایست. این بررسی ها وجود دو خانواده ی جداگانه و مجزا از فرادنباله دارها را آشکار کرد: یک خانواده از فرادنباله دارهای پیر که مدارشان توسط یک سیاره ی بزرگ مهار شده (۱)، و خانواده ی دیگری که احتمالا از فروپاشی تازه ی یک یا چند جرم بزرگ تر پدید آمده اند. در سامانه ی خورشید ی خودمان هم دنباله‌دارها به خانواده های گوناگون بخش می شوند.

فرادنباله دارهای خانواده ی نخست مدارهای گوناگونی دارند و فعالیتشان ضعیف و نرخ تولید گاز و غبارشان پایین است. این نشان می دهد که این دنباله دارها چندین بار از نزدیک ستاره ی بتا سه پایه گذشته اند و در این گذرها، ذخیره ی یخ خود را به پایان رسانده اند (۲).

فرادنباله دارهای خانواده ی دوم هم بسیار فعال ترند و هم مدارهایشان تقریبا یکسان است (۳). این نشان می دهد که اعضای خانواده ی دوم همگی از یک خاستگاه ریشه گرفته اند: احتمالا از فروپاشی و خرد شدن یک جرم بزرگ تر که تکه هایش در مداری به گرد ستاره ی بتا سه پایه جای گرفته اند.

فلاوین کیفر در پایان می گوید: «برای نخستین بار یک بررسی آماری به تعیین فیزیک و مدارهای شمار بزرگی از دنباله‌دارهای فراخورشیدی انجامیده. این پژوهش دیدگاهی چشمگیر از سازوکاری به ما می دهد که ۴.۵ میلیارد سال پیش، درست پس از شکل گیری سامانه ی خورشیدی خودمان هم در کار بوده است.»

ویدیوی زیر برداشت یک هنرمند از این سامانه را نشان می دهد:


یادداشت ها
۱) بتا سه پایه ی بی (β Pictoris b) سیاره ای غول پیکر در همین سامانه است که در مداری به فاصله ی ۱ میلیارد کیلومتری به گرد ستاره می چرخد و با بهره از تصاویر با وضوح بالایی که از راه اپتیک سازگار (تطبیقی) به دست آمده بود بررسی شده. [خواندید: * روش تازه برای کشف سیارات فراخورشیدی]

۲) افزون بر این، برون-مرکزی و جهت گیری مدارهای این دنباله دارها دقیقا همانست که برای دنباله دارهایی پیش بینی شده که در دام بازآوایی (رزنانس) مداری با یک سیاره ی بزرگ افتاده اند. ویژگی های دنباله دارهای خانواده ی نخست نشان می دهد که این سیاره ی بزرگ، می بایست حدود ۷۰۰ میلیون کیلومتر از ستاره فاصله داشته باشد - نزدیک به جایی که سیاره ی بتا سه پایه ی بی یافته شد.

۳) این ویژگی آن ها را همانند دنباله دارهای خورشیدخراش خانواده ی کروز در سامانه ی خورشیدی می سازد. اعضای این خانواده تکه های دنباله دار شومیکر-لوی ۹ هستند که در ژوییه ی ۱۹۹۴ با سیاره ی مشتری برخورد کرد.

واژه نامه:
exocomet - Beta Pictoris - HARPS - ESO - La Silla Observatory - comet - star - Nature - Sun - planetary system - asteroid - Flavien Kiefer - tail - Earth - Solar System - planet - Beta Pictoris b - adaptive optics - Kreutz family - Comet Shoemaker-Levy 9 - Jupiter -

چیزهایی که روی خورشید را سیاه کردند!

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
چه چیزهایی در این تصویر جلوی خورشید را گرفته و آن را تیره کرده اند؟
نزدیک ترین چیز، یک هواپیما است که درست زیر مرکز خورشید دیده می شود و با خوش شانسی محضِ عکاس در این نقطه جای گرفته. دومین چیز نزدیک، تکه های ابر در جو زمین است که رگه های تیره ی افقی بر چهره ی خورشید پدید آورده اند.
دورتر از این ها، کره ی ماه خودمانست که مانند یک گازگرفتگی گِرد و تیره در بالا، سمت راست قرص خورشید دیده می شود.
درست بالای هواپیما و درست زیر لایه ی سطحی خورشید، لکه های خورشیدی جای دارند. گروه لکه های اصلی که اینجا دیده می شود، لکه های منطقه ی فعال ۲۱۹۲ یا AR 2192 است، یکی از بزرگ ترین دسته لکه هایی که تاکنون ثبت شده. این منطقه ی فعال از آغاز هفته ی گذشته که به میدان دید زمین وارد شد تاکنون در حال جرقه زدن و فوران شراره هایی بوده.
این تصویر در پنج شنبه ی گذشته گرفته شد و تیرگی های ضدنوری را بر چهره ی خورشید نشان می دهد که شوربختانه همه ی آن ها عمر کوتاهی داشتند: هواپیما که در عرض چند ثانیه از روی خورشید گذشت و دور شد. ابرها هم چند دقیقه بیشتر دوام نیاوردند. ماه هم با گذشت چند ساعت، از سر راه خورشید کنار رفت و خورشیدگرفتگی پاره ای (جزیی) که پدید آورده بود را به پایان برد.
تنها لکه های منطقه ی فعال ۲۱۹۲ بر جای مانده اند، ولی آن ها هم تا چند روز دیگر به آن سوی خورشید رفته و ناپدید خواهند شد.
خوشبختانه پای تصویربرداری از خورشید که به میان بیاید، چنین هم ترازی های نامنتظره ای بسیار رخ می دهد. 

یک نمونه ی دیگر از چنین عکسی را پیش از این هم دیده بودید: * ۴ چیزی که جلوی خورشید را گرفتند

واژه نامه:
Sun - airplane - Earth - Moon - sunspot - AR 2192 - flare - silhouette - partial solar eclipse - alignment

منبع: apod.nasa.gov

کهکشان های دوردست شبکه سه بعدی کیهان را آشکار می کنند

* در بزرگ ترین مقیاس ها، شبکه هایی از رشته های گازی به گستردگی صدها میلیون سال نوری خوشه های غول پیکر کهکشانی را به هم پیوند داده. ولی این گاز تنُک تر از آنست که به طور مستقیم دیده شود.

اخترشناسان سال هاست که از اختروَش ها برای نقشه برداری از این گازهای پنهان کمک می گیرند. اختروَش ها یا کوازارها هسته های درخشان برخی کهکشان ها هستند که نیرویشان را از یک سیاهچاله ی ابرپرجرم با برافزایش سریع مواد می گیرند.
یک نقشه ی سه بعدی از شبکه ی کیهانی در فاصله ی ۱۰.۸ میلیارد سال نوری از زمین. تصویر بزرگ تر
ولی اکنون برای نخستین بار، یک گروه از اخترشناسان به رهبری کی-گان لی، از بنیاد اخترشناسی ماکس پلانک، توانسته با کمک کهکشان های دوردست یک نقشه ی سه بُعدی از ساختار بزرگ مقیاس کیهان پدید آورد. نقشه ای که سودمندی های بسیاری هم دارد.

دانشمندان برای این منظور همیشه از یک چنین واقعیتی کمک می گرفتند: پرتوی نیرومند یک اختروش دوردست در راه رسیدن به زمین با ابرهای گاز هیدروژن که بر سر راهش است برخورد کرده و بخشی از آن جذب می شود. این باعث پیدایش خطوط تیره ی جذبی در طیف اختروش می گردد.

اگر جهان ایستا بود، خطوط تیره ی جذبی در طیف اختروش ها می بایست همیشه در یک نقطه می بودند (۱۲۱ آنگستروم که به نام خط لیمن-آلفا شناخته می شود). ولی از آن جایی که جهان هستی گسترنده (در حال گسترش یا انبساط) است، آن اختروش دوردست هم با سرعت بسیار در حال دور شدن از زمین است. این باعث کش آمدن نورش می شود به گونه ای که هر ابر گاز هیدروژن که بر سر راهش باشد، خط جذبی طیف آن را در نقطه ی متفاوتی ثبت می کند و بدین ترتیب جنگلی از خطوط پدید می آید. [درین باره خوانده بودید: * دریچه ای به ۱۱ میلیارد سال پیش]

بنابراین سنجش دقیق و باجزییات طیف های چندین اختروشِ نزدیک به هم می تواند در عمل، سرشت سه بُعدیِ گاز هیدروژنی که میان ما و آن هاست را آشکار نماید. ولی شمار کهکشان ها ۱۰۰ برابر اختروش هاست، پس از دیدگاه نظری آن ها باید بتوانند نقشه ی بسیار باجزییات تری ارایه کنند.

تنها مشکل اینجاست که کهکشان ها حدود ۱۵ بار کم نورتر از اختروش ها هستند. بنابراین اخترشناسان تاکنون بر این گمان بودند که آن ها به اندازه ی کافی درخشان نیستند که از دوردست های کیهان دیده شوند. ولی کی-گان لی محاسبه هایی انجام داده که خلاف این را نشان می دهد.

لی در یک گفتگوی خبری چنین بیان کرد: «من غافلگیر شدم از این که تلسکوپ های بزرگ کنونی می توانند نور کافی از این کهکشان های دوردست را برای نقشه برداری از جذب پیش زمینه ی نورشان گرد آورند، البته با وضوحی کمتر از آن چه تلسکوپ های آینده توانش را خواهند داشت.» وی افزود: «همچنین این می تواند نمایی بی سابقه از شبکه ی کیهانی که تاکنون در چنین فاصله های دوردستی نقشه برداری نشده به ما بدهد.»
این تصویر برداشت یک هنرمند است و نشان می دهد که چگونه طیف یک کهکشان یا یک اختروش دوردست توسط خطوط جذبی گازهای هیدروژنِ سر راه، سایه دار می شود. تصویر بزرگ تر
لی و همکارانش تلسکوپ ۱۰ متری کک I در موناکی هاوایی را به کار گرفتند تا این کهکشان های دوردست و جنگل جذب هیدروژنی که در طیفشان است را از نزدیک تر ببینند. ولی حتی آب و هوای هاوایی هم می تواند گاهی ناخوشایند شود.

یکی دیگر از نویسندگان پژوهش به نام جوزف هناوی که او هم در بنیاد اخترشناسی ماکس پلانک است می گوید: «ما بسیار ناامید شدیم از این که وضع هوا خراب شد و تنها توانستیم به اندازه ی چند ساعت داده ی خوب به دست آوریم. ولی اگر از روی کیفیت داده های این تلسکوپ بخواهیم داوری کنیم، برای خود من که روشن است آزمایشمان درست بوده.»

این گروه تنها توانستند به اندازه ی چهار ساعت داده گرد آورند. ولی همین هم بی سابقه بود. آن ها به ۲۴ کهکشان دوردست نگاه کردند که یک بخش کوچک آسمان را به اندازه ی کافی پوشش می دادند و این دانشمندان توانستند با ترکیب همین داده ها یک نقشه ی سه بعدی پدید آورند.

این نقشه ساختار بزرگ-مقیاس کیهان را در زمانی که تنها یک چهارم سن کنونی را داشت نشان می دهد. ولی گروه امیدوارند به زودی این نقشه را برای دستیابی به آگاهی های بیشتر درباره ی کارکرد کل این ساختار تجزیه کنند- با دنبال کردن شارهای گاز کیهانی که از تُهیک فضا (void) به بیرون رانده می شوند و به سوی کهکشان های دوردست می روند. این می تواند یک پیشینه ی تاریخی بی همتا درباره ی چگونگی رشد خوشه های کهکشانی و تهیک های کیهان از ناهمگنی های درون مهبانگ فراهم کند.

این دستاوردها در Astrophysical journal منتشر شده و به طور آنلاین هم در دسترس است.

واژه نامه:
galaxy cluster - quasar - supermassive black hole - Khee-Gan Lee - Max Planck Institute for Astronomy - Earth - hydrogen - absorption line - spectrum - Lyman-alpha line - galaxy - Keck I telescope - Joseph Hennawi - void - Big Bang - Astrophysical Journal -

منبع: universetoday

خورشید و لکه هایش در آسمان ایران

عکاس این تصویر زیبا، ستاره شناس آماتور ایرانی، سجاد صیادی، عضو رصدخانه و مرکز علمی فسا در استان فارس هستند. 
این عکس در روز پنج شنبه ی گذشته (۲۳ اکتبر) از خورشید که در آستانه ی فرو رفتن در افق پشت کوه بود گرفته شده و در آن می توانید گروه لکه ی خورشیدی غول پیکر AR 2192 را به خوبی در نیمه ی پایینی چهره ی خورشید ببینید. این گروه لکه ای که با عنوان منطقه ی فعال ۲۱۹۲ هم شناخته می شود، بزرگ ترین گروه ی لکه ای خورشید در حدود ۲۴ سال گذشته است و قطری بیش از ۱۲۰ هزار کیلومتر دارد (تقریبا به اندازه ی سیاره ی مشتری، غول گازی سامانه ی خورشیدی).
این لکه ی بسیار بزرگ در روزهای گذشته چند شراره فوران کرده که به پدیده ی زیبای شفق قطبی در عرض های بالای سیاره ی زمین انجامیده است.
شاید در نگاه نخست به این عکس، این گونه به نظر بیاید که مربوط به یک خورشیدگرفتگی پاره ای (جزیی) است، ولی در واقع این تصویر در زمان غروب، و لحظه ای گرفته شده که حدود یک چهارم قرص خورشید در پشت کوه پنهان شده است. بوته ها و درختچه های قله ی کوه گواه این موضوعند.
عکس در ساعت ۱۶:۵۵ به وقت محلی، از رصدخانه و مرکز علمی فسا، و به کمک یک تلسکوپ اشمیت کاسگرین مید ۱۴ اینچ گرفته شده است.


پنج یافته تازه در مورد خورشید

این عکس را رصدخانه ی دینامیک خورشیدی ناسا در ۹ می ۲۰۱۴ از یک فوران تاج خورشید گرفت. چارچوب درونی دیدگاه فضاپیمای IRIS را نشان می دهد، یک منطقه ی میانجی که میان شیدسپهر (فوتوسفر) و تاج خورشید جای دارد. فضاپیمای آیریس این منطقه را با دقتی که تاکنون شدنی نبود می بینندو برای بررسی در اختیار پژوهشگران می گذارد. تصویر بزرگ تر
فضاپیمای طیف سنج تصویربرداری منطقه ی میانجی ناسا (آیریس، IRIS) پنج یافته ی تازه ی دیگر برای دانشمندان به ارمغان آورده در این موارد: جو خورشید -که به آن تاج می گوییم- چگونه داغ تر از سطحش می شود، چه چیز باعث برون‌ریزی پیوسته ی ذرات که باد خورشیدی نام دارد می شود، و چه سازوکارهایی به ذرات خورشید شتاب داده و نیروی شراره ها را تامین می کند.

این یافته های تازه به پژوهشگران کمک خواهد کرد تا بیشتر با شیوه ی انتقال انرژی در جو خورشید، نزدیک ترین ستاره به ما، آشنا شوند و فعالیت پویای آن را که می تواند بر زیرساخت های فن آوری در فضا و روی زمین اثر بگذارد دنبال کنند. جزییات این یافته ها در پنج پژوهشنامه در نشریه ی ساینس منتشر شده است.

جف نیومارک، مدیر موقت بخش هورفیزیک در مرکز فرماندهی ناسا در واشنگتن می گوید: «این یافته ها به ما نشان می دهند که منطقه ای از خورشید بسیار پیچیده تر از آنست که تاکنون پنداشته می شد. با ترکیب داده های آیریس با مشاهدات دیگر فضاپیماهای هورفیزیکی می توانیم به جهش و پیشرفت های بزرگی در شناخت خورشید و برهم کنش هایش با سامانه ی خورشیدی دست بیابیم.»

نخستین دستاورد از شناسایی توده هایی با دمای ۲۰۰ هزار درجه ی فارنهایت در جایی پایین تر از جاهایی که فضاپیماهای پیشین دیده بودند می گوید. دانشمندان این توده ها را به دلیل میزان انرژی‌ای که در چنین زمان کوتاهی تولید می کنند، "بمب های گرمایی خورشید" خوانده اند. شناسایی چنین چشمه هایی از گرمای نامنتظره می تواند به شناخت ژرف تری از سازوکار گرمایشی در سراسر جو خورشید بیانجامد.

دومین دستاورد آیریس، دیدن چندین حلقه ی کوچک و کم ارتفاع از مواد خورشیدی در منطقه ی میانجی برای نخستین بار بود. وضوح بی سابقه ی تصاویر آیریس به دانشمندان این امکان را خواهد داد تا با شیوه ی انرژی گرفتن جو خورشید بهتر آشنا شوند.

سومین دستاورد آیریس پژوهشگران را شگفت زده ساخت: ساختارهایی همانند ریز-گردباد که در مناطق فعال خورشید رخ می داد و برای نخستین بار دیده می شدند. این گردبادها که با سرعت هایی نزدیک به ۱۲ مایل بر ثانیه حرکت می کنند، در سرتاسر فام سپهر (کروموسفر) پراکنده اند؛ فام سپر یا رنگ کره لایه ای از خورشید در منطقه ی میانجی و درست بالای سطح آن است. این گردبادها سازوکاری برای جابجایی انرژی ارایه می کنند که باعث افزایش دمای تاج خورشید تا میلیون ها درجه می شود.

دستاورد دیگر فضاپیمای آیریس یافتن شواهدی از فواره های پرسرعت در ریشه ی باد خورشید بود. این فواره ها برافشانه هایی از پلاسما هستند که از حفره های تاجی بیرون می زنند. حفره های تاجی هم مناطقی با مواد کم چگال تر در جو خورشیدند و معمولا از سرچشمه های بادهای خورشید دانسته می شوند.

دستاورد پایانی، نشان دادن اثرهای نانو-شراره ها (شراره های بسیار ریز) در تاج خورشید است. شراره های بزرگ خورشید توسط سازوکاری پدید می آیند که به نام بازپیوند مغناطیسی شناخته می شود (این تصویر gif را ببینید). در این پدیده، خطوط میدان مغناطیسی یکدیگر را قطع می کنند و به گونه ای ناگهانی و انفجاری دوباره تراز می شوند. این اغلب باعث گسیل ذرات به فضا با سرعتی نزدیک به سرعت نور می شود. ریزشراره ها نمونه های کوچک تری هستند که از دیرباز گمان می رفت باعث گرمایش تاج می شوند. مشاهدات فضاپیمای آیریس برای نخستین بار ذراتی پرانرژی که توسط نانوشراره ها تولید شده اند را در حال برخورد به فام سپهر نشان می دهد.

دی پونتیو، سرپرست علمی آیریس در لاکهید مارتین در پالو آلتوی کالیفرنیا می گوید: «این پژوهش به راستی تحقق وعده های آیریس است که بخشی از خورشید را با دقتی که تاکنون سابقه مداشته می بینند و بررسی می کند. این نتایج بر چیزهای فراوانی متمرکز شده اند که زمانی دراز دانشمندان را سر در گم کرده بوده اند، و همچنین شگفتی های کاملی را نیز به ما نشان می دهند.»

واژه نامه:
NASA - Interface Region Imaging Spectrograph - IRIS - sun - corona - solar wind - flare - Earth - Science - Jeff Newmark - Heliophysics Division - NASA Headquarters - Heliophysics - solar system - solar heat bomb - interface region - mini-tornado - active region - chromosphere - plasma - nanoflare - magnetic reconnection - De Pontieu - Lockheed Martin - Solar Dynamics Observatory - coronal mass ejection -

منبع: nasa

همکاری برای تاریک کردن چهره خورشید

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
روز پنجشنبه، چنانچه پیش بینی شده بود، یک خورشیدگرفتگی پاره ای (جزیی) رخ داد که در بیشتر بخش های آمریکای شمالی دیده می شد. البته در آن روز تنها ماه نو نبود که بخشی از چهره ی خورشید را پوشاند، بلکه گروه لکه های غول پیکر AR 2192 هم در این کار با آن همراه شده بودند.
تصویر تله فوتویی که اینجا می بینید، در زمان نزدیک به بیشینه ی گرفتگی از سانتاکروز کالیفرنیا ثبت شده و پیکره ی گسترده ی ماه را نشان می دهد که در برابر خورشید به حالت ضدنور و تمام تیره در آمده است.
منطقه ی فعال ۲۱۹۲ یا همان گروه لکه های AR 2192 که با پهنایی به اندازه ی قطر سیاره ی مشتری، بخش چشمگیری از خورشید را تیره کرده است، نزدیک مرکز و زیر لبه ی خمیده ی ماه به چشم می خورد.
این لکه ی گروهی دارد به آرامی روی چهره ی خورشید جابجا می شود و تا چند روز دیگر از میدان دید ما بیرون خواهد رفت؛ بدین ترتیب پیش بینی فعالیت های آن نیز دشوار خواهد شد. ولی پیش بینی گرفتگی های خورشید کار ساده تری است. خورشیدگرفتگی بعدی یک گرفتگی کامل خواهد بود و در ۲۰ مارس ۲۰۱۵ رخ خواهد داد.

واژه نامه:
New Moon - sunspot - AR 2192 - partial solar eclipse - Moon - silhouette - telephoto - Jupiter - Sun - total solar eclipse

منبع: apod.nasa.gov

توهم در ابرهای کیهانی: دست و صورت خدا!

تصویر تازه ی ستاره ی نوترونی PSR B1509-58 و سحابی پیرامونش، که از همگذاری داده های پرتو X و فروسرخ به دست آمده. در تصویر پرتو X تنها یک دست طلایی دیده می شود ولی در تصویر فروسرخ گویا یک صورت هم به چشم می خورد! اندازه ی بزرگ- بزرگ تر
پاریدولیا پدیده ای روانشناختی است که در آن، مردم شکل هایی تشخیص پذیر را در ابرها، سازندهای سنگی، یا حتی در اجسام یا داده هایی که ربطی هم به آن شکل ندارند می بینند. نمونه های بسیاری از این پدیده روی زمین و در فضا وجود دارد.

در سال ۲۰۰۹، زمانی که از سوی رصدخانه ی فضایی پرتو X چاندرای ناسا عکسی از PSR B1509-58 - یک ستاره ی نوترونی چرخان که با ابری از ذرات پرانرژی در بر گرفته شده- انتشار یافت، به سرعت توجه ها به آن جلب شد زیرا بسیاری در آن تصویر که در محدوده ی پرتو X بود، ساختاری مانند یک "دست" دیدند [و حتی آن را "دست خدا" نامیدند!-م].

عکس تلسکوپ نوستار از "دست خدا"
تصویر بزرگ تر
در تصویر تازه ی این سامانه که از همگذاری داده های پرتو X تلسکوپ چاندرا و داده های فروسرخِ کاوشگر نقشه بردار میدان گسترده ی فروسرخ ناسا (وایز، WISE) درست شده و آن را در بالا می بینید، تابش پرتوهای X تلسکوپ چاندرا به رنگ طلایی دیده می شود و داده های فروسرخ تلسکوپ وایز هم به رنگ های سبز و آبی. 

شاید باز هم پاریدولیا به سراغ بعضی ها بیاید و در تصویر فروسرخ تلسکوپ WISE هم چیزی مانند صورت ببینند. شما چه می بینید؟

آرایه ی تلسکوپی طیف سنجی هسته ای ناسا (نوستار، NuSTAR) هم در سال ۲۰۱۴ عکس دیگری در محدوده ی پرتو X پرانرژی از این سحابی ستاره ی نوترونی گرفت که در این جا دیدید: * تصویر پرتو ایکس از "دست خدا".

PSR B1509-58 حدود ۱۷۰۰۰ سال نوری از زمین فاصله دارد.

چند نمونه ی دیگر از پاریدولیا: * پیکر یک انسان روی سیاره تیر! * این موش در سیاره بهرام چه می کند؟! * بوسه ای از فضا! * چشم سرخ خدا 

واژه نامه:
Pareidolia - Earth - NASA - Chandra - X-ray - PSR B1509-58 - neutron star - X-ray - infrared - Wide-field Infrared Survey Explorer - WISE - Nuclear Spectroscopic Telescope Array - NuSTAR - nebula

منبع: jpl.nasa.gov

لکه غول پیکر و خطرناک روی چهره خورشید

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
دیروز در همان حال که (با آسودگی!) به تماشای خورشیدگرفتگی جزیی نشسته بودید، شاید متوجه یک دسته لکه ی غول‌پیکر بر روی چهره ی خورشید نیز شده باشید.
گروه AR 2192 یک مجموعه ی مناطق فعال و گسترده ای به بزرگی سیاره ی مشتری است و در این عکس تلسکوپی باکیفیت که روز ۲۲ اکتبر گرفته شده به زیبایی دیده می شود.
AR 2192 هم مانند دیگر گروه های کوچک تر لکه ی خورشیدی دارد از روی سمتِ رو به زمینِ خورشید می گذرد و به دلیل آن که دمایش از دیگر جاهای سطح خورشید کمتر است، در محدوده ی نور دیدنی (مریی) تیره رنگ دیده می شود.
[آن را اینجا دیدید: * جرقه های یک لکه غول پیکر روی خورشید]
با این حال، انرژی هنگفتی در میدان های مغناطیسیِ در هم پیچیده اش نهفته شده که تاکنون به چند مورد انفجار نیرومند هم در آن انجامیده، از جمله دو شراره ی رده ی X که در همین هفته در آن رخ داد. ولی فوران های تاج خورشید (CME) که در پی این شراره ها پدید آمدند، تاکنون تاثیری روی سیاره ی زمین نداشته اند.
ولی پیش بینی ها از ادامه ی فعالیت منطقه ی ۲۱۹۲ همچنان چشمگیر است، زیرا با ادامه ی چرخش آن و رسیدن به مرکز قرص خورشید، امکان رخ دادن CMEهایی که رو به زمین باشند هم وجود خواهد داشت.

واژه نامه:
partial solar eclipse - sunspot - AR 2192 - active region - diameter - Jupiter - Earth - Sun - magnetic field - X-class - flare - Coronal mass ejection - CME - planet

منبع: apod.nasa.gov

کهکشان هایی سوار بر اسب بالدار

این تصویر در اندازه ی بزرگ تر
این تصویر تلسکوپی گسترده و باکیفیت کهکشان هایی را نشان می دهد که در فراسوی ستارگان و ابرهای غبار کهکشان راه شیری در لبه ی شمالی صورت فلکی بلندپرواز اسب بالدار (اسب بزرگ، به عربی: فرس اعظم) پراکنده اند.
کهکشان NGC ۷۳۳۱ که در بخش بالا، سمت راست تصویر خودنمایی می کند، یک کهکشان مارپیچی بزرگ در فاصله ی ۵۰ میلیون سال نوری است و از درخشان ترین کهکشان هاییست که نامش در فهرست پرآوازه ی سده ی هیجده شارل مسیه وارد نشده.
گروه کهکشانی آشفته ای که در پایین، سمت چپ دیده می شود، یک دسته کهکشان برخوردی بسیار شناخته شده به نام پنج تایی استفان است. این پنج کهکشان که حدود ۳۰۰ میلیون سال نوری از ما فاصله دارند، به گونه ای چشمگیر و تماشایی یک برخورد کهکشانی چندگانه را به نمایش گذاشته اند، و چیزی که اکنون از آن ها می بینیم در واقع تک عکسی از یک دَم کیهانی در درازنای تاریخ برخوردها و برهم کنش های نیرومند میان آن هاست. [ببینید: * گروه ۵+۱ در فضا]
فاصله ی زاویه ای پنج تایی استفان و NGC ۷۳۳۱ در آسمان سیاره ی زمین به اندازه ی نیم درجه است.

واژه نامه:
star - dust nebula - Milky Way - constellation Pegasus - NGC 7331 - spiral galaxy - Charles Messie - Stephan's Quintet - galaxy

منبع: apod.nasa.gov

نه! این‌ تصویر فضایی هند در زمان جشن دیوالی نیست!

* دیوالی، جشنواره ی نور هندیان امسال در روز پنج شنبه، ۲۳ اکتبر آغاز می شود و با خود جشن ها و شادی ها، هدیه دادن ها، و نمایش های درخشان نور و آتش بازی را برای سرتاسر این شبه قاره به ارمغان می آورد... ولی این تصویر مربوط به آن نیست. پس عکس چیست؟ این نوشته را بخوانید تا به پاسخ برسید.
بله این تصویر شبه قاره ی هند است، ولی عکسی نیست که در زمان جشن دیوالی از فضا گرفته شده باشد.
این عکس در چند سال گذشته بارها و بارها، به ویژه در زمان های نزدیک به جشن دیوالی، در اینترنت به نمایش در آمده. و درک شدنی هم هست زیرا نمایی زیبا از هندوستان را نشان می دهد که گویا برای جشن دیوالی آذین بسته شده... کسی که آن را می بیند به سادگی در ذهن خود سراسر این کشور را از این ساحل تا آن ساحل غرق در نورهای رنگارنگ تصور می کند.

ولی این اصلا یک عکس، یا حتی یک تک تصویر نیست، بلکه یک همگذاری از عکس های بسیاریست که یک ماهواره‌ی دفاعی هواشناسی نیروی هوایی آمریکا (DMSP) در مدت چندین سال گرفته و کریس الویج، دانشمند اداره ی ملی اقیانوسی و جوی برای نشان دادن جمعیت و مناطق شهری رو به افزایش این کشور، آن ها را با هم یکی کرده است.

در سال ۲۰۱۲ رابرت جانسون که یکی از سخنگویان ناسا بود، در مقاله ای که در Business Insider منتشر شد رنگ های درون این تصویر را شرح داد: «نورهای سفید تنها روشنایی هایی بودند که تا پیش از سال ۱۹۹۲ دیده می شدند. نورهای آبی نورهایی هستند که در سال ۱۹۹۲ پدیدار شدند. نورهای سبز در سال ۱۹۹۸، و نورهای سرخ هم در سال ۲۰۰۳ به نورهای دیگر پیوستند.»

تصویر ماهواره ای شبه قاره ی هند در یکی از
شب های جشنواره ی دیوالی- در این باره این مقاله
را بخوانید (البته به زبان انگلیسی)
. تصویر بزرگ تر
خوب پس هندوستان در پنج شبی که جشنواره ی دیوالی برگزار می شود از فضا چگونه است؟ تصویر روبرو را ببینید.

با آن که روشنایی های هند کاملا از فضا دیده می شوند، ولی چیزی که دیده می شود بر خلاف گفته های شایعه پردازان اینترنتی و علاقمندان ناآگاهی که مشتاقانه می خواهند به شما بباورانند، انفجاری رنگین کمانی از رنگ های نئون نیست. به گفته ی آدام وویلند در تارنمای رصدخانه‌ی زمین ناسا: «واقعیت اینست که هر نور اضافه ای هم که در زمان جشنواره ی دیوالی تولید شود به قدری کم توان است که بعید است از فضا دیده و شناسایی شود.»

پس امسال دیگر فریب چنین توضیحی را برای این عکس نخورید... و دیوالی مبارک!

واژه نامه:
Diwali - festival - firework - India - subcontinent - USAF - Defense Meteorological Satellite Program - DMSP - NOAA - Chris Elvidge - Robert Johnson - Business Insider - NASA - neon - Adam Voiland - Earth Observatory

منبع: universetoday

توده های فیروزه فام در ابر بزرگ ماژلان

این تصویر در اندازه ی بزرگ- بزرگ تر
* این توده های برافروخته و درخشان , جریان های فیروزه فام و رشته های ابر-گونه ای که به هر سو سر کشیده اند، ما را به یاد یک چشم انداز زیر آب می اندازند.

ولی اقیانوسی در کار نیست. این تصویر در واقع بخشی از ابر بزرگ ماژلان (LMC) را نشان می دهد، یک کهکشان کوچک در همسایگی خودمان که به گرد کهکشان راه شیری می چرخد و همانند لکه ای تار در آسمان شبانه ی نیمکره ی جنوبی دیده می شود. تلسکوپ فضایی ناسا/اسای هابل بارها رو به این کهکشان تنظیم شده و عکس های خیره کننده و زیبایی از ابرهای گازی پیچ در پیچ و ستارگان تابناگ آن گرفته (opo9944a, heic1301, potw1408a).

در تصویر بخشی از کناره های سحابی رتیل را می بینیم. سحابی زیبا و پرآوازه ای در ابر بزرگ ماژلان که هابل هر از گاهی به سراغش می رود (heic1206, heic1402).

در بیشتر تصاویر LMC، رنگ تصویر به کلی با آن چه در این عکس دیده می شود تفاوت دارد. دلیلش اینست که برای گرفتن این عکس تازه، مجموعه فیلتری متفاوت با فیلترهای پیشین به کار برده شده. به جای فیلتر رایج R که نور سرخ را می گذراند، فیلتری به کار رفته که نور فروسرخ-نزدیک را بر می گزیند. در عکس های معمولی، گاز هیدروژن به رنگ صورتی دیده می شود زیرا هیدروژن برافروخته به رنگ سرخ می درخشد. ولی اینجا با بهره از فیلترهای آبی و سبز، خطوط طیف نشری دیگری که کمتر از طیف هیدروژن هستند بیشتر نمایانده شده اند.

این داده ها بخشی از پروژه ی APPP یا Archival Pure Parallel Project هستند، پروژه ای که بیش از ۱۰۰۰ عکس از عکس هایی را که با بهره از دوربین سیاره ای میدان گسترده ی شماری ۲ی تلسکوپ هابل (WFPC2)، همراستا با دیگر دستگاه های آن گرفته شده یک جا گرد آورده و پرداخته (پردازش کرده). بیشتر داده های این پروژه می تواند برای بررسی دامنه ی گسترده ای از پدیده ها و اجرام اخترشناختی به کار رود، از جمله همگرایی گرانشی و برش کیهانی (cosmic shear)، کاوش کهکشان های ستاره ساز دوردست، کامل کردن مشاهدات در دیگر دامنه های طول موج با داده های نوری، و بررسی تودههای ستارگان از ستارگان سنگین وزن گرفته تا ستارگان هم اندازه ی خورشید.

نگارشی از این تصویر توسط یکی از شرکت کنندگان رقابت های پردازش تصویر "گنج های پنهان هابل" به نام جاش برینگتون مورد پردازش قرار گرفت.

واژه نامه:
turquoise - Large Magellanic Cloud - LMC - galaxy - Milky Way - NASA - ESA - Hubble Space Telescope - Tarantula Nebula - nebula - filter - R filter - near-infrared - emission line - hydrogen - Archival Pure Parallel Project - APPP - Wide Field Planetary Camera 2 - gravitational lensing - cosmic shear - star-forming - wavelength - star - solar-mass - Hubble’s Hidden Treasures - Josh Barrington

منبع: nasa

Blogger template 'Browniac' by Ourblogtemplates.com 2008

بالای صفحه