حلقه‌هایی به گرد یک حلقه

اگر تصویر اینجا دیده نشد، روی خود آن بکلیکید- تصویر بزرگ‌تر
این یک نمای آشنا برای آسمان‌دوستان است، حتی آنهایی که با تلسکوپ‌های کوچک آسمان را می‌کاوند. ولی این جرم، یعنی سحابی حلقه یا ام۵۷، دیدنی‌هایش بسیار بیش از چیزیست که از پشت تلسکوپ‌های کوچک بتوان دید.
حلقه‌ی مرکزی که به آسانی دیده می‌شود حدود یک سال نوری قطر دارد، ولی در این تصویر چشمگیر که با نوردهی بسیار بلند ثبت شده و یک همگذاری از داده‌های سه تلسکوپ بزرگ است، رشته‌های گاز تاب خورده و برافروخته‌ای هم نمایان شده که تا فاصله‌های بسیار دورتری از ستاره‌ی مرکزی کشیده شده‌اند.
در این تصویر همنهاده‌ی زیبا و تماشایی، داده‌های تصویری باریک-باند هیدروژن را می‌بینیم، به همرا تابش نور دیدنی (مریی)، و تابش نور فروسرخ.
این جرم برافروخته و درخشان یک نمونه‌ی کاملا شناخته شده از سحابی‌های سیاره‌نما است، ولی گفتن ندارد که هیچ ارتباطی میان آن و سیاره‌ها وجود ندارد، بلکه این مواد برافروخته، لایه‌های گازی هستند که از یک ستاره‌ی خورشیدسانِ رو به مرگ پس زده شده‌اند.
سحابی حلقه با فاصله‌ی نزدیک به ۲۰۰۰ سال نوری از زمین، در راستای صورت فلکی آهنگین چنگ رومی (شلیاق) دیده می‌شود. این صورت فلکی یک نام پارسی دیگر هم دارد که ابوریحان به کار برده: "کَشَف" به معنای لاک پشت.

--------------------------------------------
تلگرام و توییتر یک ستاره در هفت آسمان:

واژه‌نامه:
Ring Nebula - M57 - filament - star - narrowband - hydrogen - infrared - planetary nebula - planet - sun-like - constellation Lyra

منبع: apod.nasa

تلسکوپ فرمی رد یک نوترینو را گرفت و به یک ابرسیاهچاله رسید

دانشمندان به کمک تلسکوپ فضایی پرتو گامای فرمی، توانسته‌اند برای نخستین بار سرچشمه‌ی یک نوترینوی پرانرژی در بیرون از کهکشان راه شیری را شناسایی کنند. این نوترینو برای رسیدن و آشکار شدنش روی زمین، ۳.۷ میلیارد سال نوری را با سرعتی نزدیک به سرعت نور پیموده بود. این بیشترین فاصله برای یک نوترینو است که سرچشمه‌اش شناسایی شده.

اگر تصویر را اینجا ندیدید روی خود آن بکلیکید
تلسکوپ فرمی ناسا (بالا، چپ) یک "نخستین" دیگر به نام
خود ثبت کرد:  شناسایی یک سیاهچاله‌ی هیولا در کهکشانی
دوردست به عنوان سرچشمه‌ی یک نوترینوی پرانرژی که
توسط رصدخانه‌ی نوترینوی آیس‌کیوب (رشته‌های حسگر
پایین چارچوب) آشکار شده بود.
تصویر بزرگ‌تر (۴.۳ مگ)
نوترینوهای پرانرژی ذراتی‌اند که به سختی به دام می‌افتند. به باور دانشمندان، این ذرات در رویدادهای نیرومند کیهان پدید می‌آیند، مانند یکی شدن کهکشان‌ها و فروکشیده شدن مواد به درون ابرسیاهچاله‌ها. سرعت آنها کمی کمتر از سرعت نور است و به ندرت با مواد دیگر برهم‌کنش می‌کنند، و از همین رو می‌توانند بدون محدودیت تا میلیاردها سال نوری در فضا پیش بروند.

این نوترینو توسط یک گروه بین‌المللی از دانشمندان در رصدخانه‌ی نوترینوی آیس‌کیوب (IceCube) در پایگاه آموندسن-اسکاتِ قطب جنوب دریافت شد، و سپس تلسکوپ فرمی هم با گرفتن رد آن، به یک فوران پرتو گاما از ابرسیاهچاله‌ای دوردست در صورت فلکی شکارچی رسید.

پل هرتز، از بخش اخترفیزیکِ مرکز فرماندهی ناسا می‌گوید: «فرمی همچنین [در این رویداد] دانش ما در یک زمینه‌ی رو به رشد به نام اخترشناسی "چند-پیام‌رسان" (multi-messenger) را بسیار افزایش داد. نوترینوها و امواج گرانشی گونه‌ی تازه‌ای از اطلاعات درباره‌ی خشن‌ترین محیط‌های کیهان به ما داده‌اند. ولی برای به دست آوردن بهترین شناخت از آنها، باید آنها را به "پیام‌رسانی" پیوند دهیم که اخترشناسان بهتر آشنایی را با آن دارند: نور.»*

دانشمندان نوترینوها، پرتوهای کیهانی، و پرتوهای گاما را برای شناخت آنچه در پرآشوب‌ترین محیط‌های کیهان رخ می‌دهد بررسی می‌کنند، محیط‌هایی مانند ابرنواخترها، سیاهچاله‌ها و ستارگان. نوترینوها فرآیندهای پیچیده‌ای که در این محیط‌ها انجام می‌شود را نشان می‌دهند، و پرتوهای کیهانی هم نیرو و سرعت رویدادهای خشن را آشکار می‌سازند. ولی دانشمندان برای یافتن دقیقِ سرچشمه‌ی کیهانی زاینده‌ی این پرتوهای کیهانی و نوترینوها، بر پرتوی گاما، پرانرژی ترین گونه‌ی نور است تکیه می‌کنند.

رجینا کاپوتو از مرکز پروازهای فضایی گادرد ناسا می‌گوید: «خشن‌ترین انفجارهای کیهان امواج گرانشی تولید می‌کنند، و خشن‌ترین شتاب‌دهنده‌های کیهانی هم نوترینوهای پرانرژی و پرتوهای کیهانی می‌آفرینند. فرمی با پرتوهای گاما پلی میان این سیگنال‌های کیهانیِ تازه‌ برای ما فراهم می‌سازد.»

گزارش این کشف در دو مقاله در شماره‌ی روز پنجشنبه‌ی نشریه‌ی ساینس منتشر شده (اینجا و اینجا).

این نوترینو در روز ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۷ به یخ‌های جنوبگان برخورد کرد. انرژی آن چیزی حدود ۳۰۰ تریلیون الکترون ولت بود، یعنی ۴۵ برابر انرژی‌ای که در نیرومندترین شتاب‌دهنده‌های زمینی به دست می‌آید. این انرژیِ بسیار بالا نشانه‌ی نیرومندی از این بود که نوترینو از بیرون از سامانه‌ی خورشیدی آمده. پس از انتشار خبر آن و تعیین مسیرش، جستجویی برای یافتن منطقه‌ای که برون‌ریزی یا انفجاری مرتبط با این نوترینو می‌توانسته در آن رخ داده باشد در سرتاسر جهان آغاز شد.
اگر تصویر را اینجا ندیدید روی خود آن بکلیکید
اخترشناسان با گرفتنِ رد یک نوترینوی پرانرژی که روز ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۷ دریافت شده بود، سرچشمه‌ی آن را شناسایی کردند- یک ابرسیاهچاله در کهکشانی دوردست. تصویر بزرگ‌تر
داده‌های فرمی نشان داد که همزمان با رسیدن نوترینو به زمین، گسیلش‌های پرتو گاما در یک کهکشان فعالِ شناخته شده افزایش یافته بوده. این کهکشان گونه‌ای از کهکشان‌های فعال به نام "بلازار" بود، با ابرسیاهچاله‌ای به جرم میلیون‌ها تا میلیاردها برابر خورشید که فواره‌هایی از ذرات را با سرعت نزدیک به سرعت نور (فواره‌ی نسبیتی) را در دو جهت مخالف به بیرون می‌افشانند. بلازارها بسیار درخشان و فعالند زیرا همیشه یکی از فواره‌هایشان به طور شانسی، تقریبا درست رو به زمین است.

این بلازار "تی‌ایکس‌اس ۰۵۰۶+۰۵۶" یا تنها تی‌ایکس‌اس ۰۵۰۶ نام دارد. نخستین کسی که این نوترینو را به این بلازار ربط داد یاسویوکی تاناکا، دانشمند فرمی از دانشگاه هیروشیمای ژاپن بود.

سارا بیوسن از ناسا می‌گوید: «فرمی با تلسکوپ میدان گسترده‌ی خود سرتاسر آسمان را در طیف پرتو گاما می‌کاود و فعالیت حدود ۲۰۰۰ بلازار را زیر نظر دارد، ولی تی‌ایکس‌اس ۰۵۰۶ بسیار آشکار بود. این بلازار نزدیک مرکز جایی از آسمان بود که آیس کیوب شناسایی کرده بود، و در زمان آشکارسازی آن نوترینو، این بلازار هم فعال‌ترین چشمه‌ای بود که فرمی در یک دهه‌ی گذشته می‌دید.»
اگر ویدیو اینجا اجرا نشد می‌توانید آن را در یوتیوب ناسا ببینید
پرتوهای گامایی که تلسکوپ فرمی از بلازار تی‌ایکس‌اس ۰۵۰۶ دریافت کرد در این تصویر مانند دایره‌هایی گسترنده دیده می‌شود. اندازه، رنگ (از سفید تا بنفش) و لحن صدای هر پرتو نشانگر انرژی آن است. رشته پرتوهای نخست گسیلش‌های معمول را نشان می‌دهند و رشته‌ی دوم، گسیلش سال ۲۰۱۷ که به آشکار شدن نوترینو انجامید
--------------------------------------------
* اخترشناسی چندپیام‌رسانی: بررسی و تفسیر هماهنگ یک رویداد کیهانی به کمک دستکم دو گونه سیگنال متفاوت- برای نمونه، امواج گرانشی و امواج الکترومغناطیسی.
--------------------------------------------
تلگرام و توییتر یک ستاره در هفت آسمان:

واژه‌نامه:
NASA - Fermi Gamma-ray Space Telescope - neutrino - galaxy - Earth - supermassive black hole - National Science Foundation - IceCube Neutrino Observatory - Amundsen–Scott South Pole Station - gamma-ray - constellation Orion - multimessenger - Paul Hertz - Astrophysics Division - NASA Headquarters - Washington - gravitational wave - messenger - cosmic rays - supernova - black hole - star - Regina Caputo - Goddard Space Flight Center - Greenbelt - Maryland - Fermi Large Area Telescope Collaboration - Science - Major Atmospheric Gamma Imaging Cherenkov Telescopes - Neil Gehrels Swift Observatory - Antarctic - accelerator - solar system - active galaxy - blaza - Yasuyuki Tanaka - Hiroshima University - Japan - TXS 0506+056 - TXS 0506 - LAT - Sara Buson - Postdoctoral Fellow - Goddard - Anna Franckowiak - Deutsches Elektronen-Synchrotron - Zeuthen - Germany

منبع: nasa

کوچکترین خورشیدگرفتگی امسال

اگر تصویر را اینجا ندیدید، روی آن بکلیکید
می‌دانستید دیروز جمعه، ۱۳ ژوییه‌ (۲۲ تیر)، یک خورشید گرفتگی رخ داده بود؟ بله! آن هم کوچک‌ترین خورشیدگرفتگی از ۳ خورشیدگرفتگی پاره‌ای (جزیی) سال ۲۰۱۸.
این رویداد در بخشی از اقیانوس میان استرالیا و جنوبگان دیده می‌شد و این عکس که نمایی ثابت از یک ویدیوی آنست، یک گاززدگی کوچک را در لبه‌ی خورشید نشان می‌دهد. این ویدیو در طیف هیدروژن آلفا، در پورت الیوت جنوب استرالیا و به هنگام بیشینه‌ی گرفتگی از چشم‌انداز همان منطقه ثبت شده. در آن زمان، از دید بینندگان آنجا قرص ماه نو حدود ۰.۱۶ درصد از قرص خورشید را پوشاند.
بیشترین گرفتگی در خاور جنوبگان، نزدیک ساحل پیترسون رخ داد و بنابراین می‌توان گفت "پنگوئن‌های امپراتور" بهترین دیدگاه را از این خورشیدگرفتگی داشتند.
در این فصل پربار برای گرفتگی‌ها، بیننده‌ی یک ماه‌گرفتگی کامل در ۲۷ ژوییه (۵ امرداد) خواهیم بود، و پس از آن هم در ماه اوت یک خورشیدگرفتگی پاره‌ای دیگر رخ می‌دهد، روز ۱۱ اوت (۲۰ امرداد) که ماه نو بخشی از چهره‌ی خورشید را خواهد پوشاند.


--------------------------------------------
تلگرام و توییتر یک ستاره در هفت آسمان:

واژه‌نامه:
partial solar eclipse - Australia - Antarctica - Sun - hydrogen-alpha - Port Elliott - South Australia - New Moon - New Moon - East Antarctica - Peterson Bank - emperor penguin - total lunar eclipse

منبع: apod.nasa

یک "ساعت آفتابی" که شب‌ها هم کار می‌کند

اگر تصویر را اینجا مدیدید، روی ان بکلیکید
ساعت‌های آفتابی به کمک سایه‌های که روی زمین می‌اندازند و در اثر گردش زمین جابجا می‌شوند زمان‌های روز را می‌سنجند.
این ساعت آفتابی که در رصدخانه‌ی آرایه‌ی رادیوتلسکوپی بسیار بزرگ در نیومکزیکو بر پا شده، برای بزرگداشت تاریخ اخترشناسی رادیویی و پیشگام این شاخه از دانش، رونالد برِیسوِل، نام وی را بر خود دارد.
این یک ساعت آفتابی رادیویی است که با تکه‌هایی از یک آرایه‌ی رادیوتلسکوپیِ از رده خارج شده‌ی پیمایش خورشیدی که خود بریسول زمانی در دانشگاه استنفورد ساخته بود درست شده.
آرایه‌ی بریسول در گردآوری داده‌های مورد نیاز برای نقشه‌ریزی نخستین فرود بر ماه به دانشمندان کمک کرده بود، و ستون‌های آن امضای دانشمندان و رادیواخترشناسان بسیاری، از جمله دو برنده‌ی نوبل را بر خود دارند.
در بیشتر ساعت‌های آفتابی، سایه‌ی میله‌ی مرکزی بر روی زمین نشانگرهایی را دنبال می‌کند که زمان بر پایه‌ی جابجایی خورشید در آسمان (زمان خورشیدی)، و همچنین برابران‌ها (اعتدال‌ها) و انقلاب‌های فصلی را نشان می‌دهد.
ولی نشانگرهای این ساعت آفتابی رادیویی افزون بر همه‌ی اینها، برای سنجش زمان بر پایه‌ی ستارگان (زمان نجومی) هم تنظیم شده‌اند.
آنها همچنین جایگاه سایه‌های نادیدنی‌ای که از پرتوهای سه چشمه‌ی رادیویی درخشان در آسمان سیاره‌ی زمین درست می‌شود را هم نشان می‌دهند: پسماند ابرنواختر ذات‌الکرسی ای، کهکشان فعال ماکیان ای، و کهکشان فعال قنطورس ای.
برای اندازه گرفتن ساعت‌های نجومی، چرخش زمین بر پایه‌ی جابجایی ستارگان و کهکشان‌های دوردست سنجیده می‌شود. این جابجایی را می‌توانید در این تصویر که با نوردهی یک ساعته گرفته شده به خوبی ببینید.
چنان چه دیده می‌شود، رد ستارگان بر فراز ساعت آفتابی رادیویی بریسول کمان‌هایی هم‌مرکز به گرد قطب شمال آسمانی پدید آورده‌اند.

--------------------------------------------
تلگرام و توییتر یک ستاره در هفت آسمان:

واژه‌نامه:
Earth - sundia - Very Large Array Radio Telescope Observatory - New Mexico - Ronald Bracewell - radio sundial - Stanford University - Moon - Nobel prize winner - gnomon - solar time - solstice - equinox - sidereal time - radio - supernova remnant Cassiopeia A - active galaxy - Cygnus A - Centaurus A - star - galaxy - Bracewell Radio Sundial, - celestial pole

منبع: apod.nasa

غرق شدن ماه سرخ در افق

اگر تصویر را اینجا ندیدید می‌توانید بر روی خود آن بکلیکید- اندازه‌ی بزرگ‌تر (۱.۹ مگ)
در این تصویرِ چندتکه، یکی از آشناترین اجرام آسمان را با چهره‌ای بسیار ناآشنا می‌بینید!

این تصویر از کنار رصدخانه‌ی پارانال اسو (ESO) در شیلی گرفته شده، جایی بسیار بالاتر از سطح دریا که آسمانش به گونه‌ی خیره‌کننده‌ای زلال و پاکیزه است. بازه‌ی زمانی هر چارچوب با چارچوب کناری‌اش ۵ ثانیه است و ماه سرخ‌فام را در واپسین ثانیه‌های پیش از پنهان شدن پشت افق نشان می‌دهد. ترتیب چارچوب‌ها از چپ به راست در ردیف‌های بالا به پایین است.

رنگ آشکارا سرخ ماه در این عکس‌ها دستاورد پدیده‌ی شکست نور در هوا است. هر چه ماه پایین‌تر آمده و به افق نزدیک‌تر می‌شود، نورش برای رسیدن به چشم ما ناچارست مسیر کج‌تری را بپیماید و در نتیجه از درون لایه‌های بیشتری از هوا بگذرد، از همین رو پراکندگی آن در هوا بیشتر خواهد شد. از میان نورهای دیدنی (مریی)، رنگ سرخ به دلیلِ داشتن بلندترین طول موج، کمترین پراکندگی و شکست را در هوای زمین دارد و همین باعث می‌شود ماه و خورشید در افق به رنگ نارنجی-سرخ در آیند.

روی قرص ماه موج افتاده و انگار دارد آب می‌شود! این هم دستاورد یک پدیده‌ی جَوی‌ست: لایه‌های پرشماری از هوا بر سر راه نور ماه هستند که چگالی‌، دما، فشار، نمناکی (رطوبت) و ... آنها با یکدیگر تفاوت دارد و هر یک از آنها نور را به شیوه‌های متفاوتی می‌شکنند. ظاهر ماه هم کمی پهن (لهیده) شده که این به دلیل رفتار عدسی‌وار هوا (لنزِش) است: نورِ بخش‌های پایین‌ترِ ماه را رو به بالا برمی‌گرداند و پیکره‌ای بیضی (تخم‌مرغی) می‌سازد.

این پدیده‌ها همگی به دلیل تفاوت‌ها در شکست نور رخ می‌دهند- اساسا، رفتار هر یک از لایه‌‌های جو زمین با نور ماه و خورشید متفاوت با رفتار لایه‌های دیگر است، و همین به پدید آمدن اثر کجنمایی و از ریخت انداختن ماه و خورشید در افق می‌انجامد.

--------------------------------------------
تلگرام و توییتر یک ستاره در هفت آسمان:

واژه‌نامه:
Moon - ESO - Paranal Observatory - Chile - moonset - refraction - scattering - Earth - wavelength - lensing

منبع: eso

آشفته بازاری از آوارهای برخوردی دو کهکشان

اگر تصویر اینجا دیده نشد می‌توانید روی آن بکلیکید- تصویر بزرگ‌تر (۳.۴ مگ)
قنطورس اِی (Centaurus A) با فاصله‌ی تنها ۱۱ میلیون سال نوری، نزدیک‌ترین کهکشان فعال به سیاره‌ی زمینست.
این کهکشان بیضیگون شگفت‌انگیز که پهنایی بیش از ۶۰ هزار سال نوری دارد در این تصویر واضح تلسکوپی به روشنی دیده می‌شود.
قنطورس ای یا ان‌جی‌سی ۵۱۲۸ به نظر می‌رسد دستاورد برخورد دو کهکشان معمولی در گذشته بوده، برخوردی که به پیدایش آشفته بازاری تماشایی از خوشه‌های ستاره‌ای و انبوه رگه‌های تیره‌ی غبار انجامیده است.
نزدیک مرکز این کهکشان ابرسیاهچاله‌ای به جرم میلیاردها برابر خورشید جای دارد که به طور پیوسته آوارهای دو کهکشانِ برخوردی را به کام خود فرو می‌کشد؛ و به احتمال بسیار، در قنطورس ای هم مانند دیگر کهکشان‌های فعال، این فرآیند به گسیلش پرتوهای پرانرژی X، رادیویی، و گاما می‌انجامد.

--------------------------------------------
تلگرام و توییتر یک ستاره در هفت آسمان:

واژه‌نامه:
Centaurus A - active galaxy - planet - Earth - elliptical galaxy - NGC 5128 - star cluster - black hole - Sun - radio - X-ray - gamma-ray

منبع: apod.nasa

Blogger template 'Browniac' by Ourblogtemplates.com 2008

بالای صفحه